تفسیر آیهٔ ۸۹ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمٰا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوٰاءً» (آرزو دارند که شما نیز مانند آنان کافر شوید تا با هم برابر گردید...). این آیه در حکم توضیحی است برای این فرموده: « وَ اللّٰهُ أَرْكَسَهُمْ بِمٰا كَسَبُوا أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللّٰهُ» (در حالی که خدا آنان را به سبب اعمالی که انجام داده‌اند سرنگون کرده است؛ آیا می‌خواهید کسی را که خدا گمراه ساخته هدایت کنید؟). معنا این است که آنان نه تنها خود کفر ورزیده‌اند، بلکه بالاتر از آن، آرزو و میل قلبی دارند که شما نیز مانند خودشان کفر بورزید تا همگی همسان و برابر شوید.

سپس مؤمنان را از پیوند دوستی با آنان نهی فرمود مگر آنکه در راه خدا هجرت کنند؛ پس اگر روی برتافتند، وظیفه‌ای جز دستگیری و کشتن آنان در هر کجا که یافتیدشان ندارید، و باید از دوستی و یاری‌شان دوری گزینید. و در فرمودهٔ خدای متعال: « فَإِنْ تَوَلَّوْا» (پس اگر روی برتافتند)

دلالتی است بر اینکه مؤمنان باید آنان را به هجرت مکلّف کنند؛ اگر پذیرفتند با آنان دوستی ورزند، و اگر روی برگرداندند آنان را بکشند.

بحث روایی

و در تفسیر قمی دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمٰا كَفَرُوا» (النساء: ۸۹؛ آرزو دارند که کافر شوید همان‌گونه که خود کافر شده‌اند...) آمده است که این آیه دربارهٔ قبیلهٔ اشجع و بنی‌ضمره نازل شد، و این دو، دو قبیله بودند. ماجرای آن‌ها چنین بود که وقتی پیامبر خدا (ص) برای غزوهٔ حدیبیه بیرون رفت، از نزدیکیِ سرزمین آنان عبور فرمود؛ در حالی که پیامبر خدا (ص) پیش از آن با بنی‌ضمره پیمان صلح بسته و با آنان عهد کرده بود. یاران پیامبر خدا (ص) گفتند: ای پیامبر خدا، اینان بنی‌ضمره‌اند و به ما نزدیک هستند، و ما بیم آن داریم که در غیاب ما به مدینه دست‌درازی کنند یا قریش را بر ضد ما یاری رسانند؛ چه خوب است که ابتدا با آنان پیکار کنیم! پیامبر خدا (ص) فرمود: «كلا إنهم أبر العرب بالوالدين،و أوصلهم للرحم،و أوفاهم بالعهد» (هرگز! همانا آنان نسبت به پدر و مادر، نیکوکارترینِ عرب، در پیوندِ خویشاوندی، استوارترینِ ایشان، و در وفای به پیمان، باوفاترینِ آنان هستند).

و سرزمین قبیلهٔ اشجع به سرزمین بنی‌ضمره نزدیک بود -و بنی‌ضمره تیره‌ای از قبیلهٔ کِنانه بودند- و میان اشجع و بنی‌ضمره پیمانِ همیاری و امنیت برقرار بود. پس سرزمین اشجع دچار خشک‌سالی شد و سرزمین بنی‌ضمره سرسبز و پرمحصول گردید؛ ازاین‌رو اشجع به سوی دیار بنی‌ضمره کوچیدند. هنگامی که خبرِ رفتن آنان به سوی بنی‌ضمره به پیامبر خدا (ص) رسید، به خاطر پیمان صلحی که میان او و بنی‌ضمره بود، آماده شد تا به سوی اشجع حرکت کند و با آنان بجنگد؛ پس خداوند این آیه را نازل فرمود: «وَدُّوا لَوْ تَكْفُرُونَ كَمٰا كَفَرُوا فَتَكُونُونَ سَوٰاءً فَلٰا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ أَوْلِيٰاءَ حَتّٰى يُهٰاجِرُوا فِي سَبِيلِ اللّٰهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَخُذُوهُمْ وَ اقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَ لٰا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيّاً وَ لٰا نَصِيراً» (النساء: ۸۹؛ آرزو دارند که کافر شوید همان‌گونه که خود کافر شده‌اند تا مساوی گردید؛ پس از آنان دوستانی برمگزینید تا آنکه در راه خدا هجرت کنند. پس اگر روی برتافتند، آنان را هر کجا یافتید بگیرید و بکشید، و از میان آنان دوست و یاوری انتخاب نکنید).