تفسیر آیهٔ ۸۸ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَمٰا لَكُمْ فِي الْمُنٰافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَ اللّٰهُ أَرْكَسَهُمْ» (شما را چه شده که دربارهٔ منافقان دو دسته شده‌اید، در حالی که خدا آنان را سرنگون کرده است...). «فئه» به معنای گروه و دسته، و «ارکاس» به معنای بازگرداندن و سرنگون ساختن است.

مضمون این آیه گویی نتیجه‌ای است برگرفته از مقدمه‌چینی گذشته، یعنی آیهٔ «مَنْ يَشْفَعْ شَفٰاعَهً» (هر کس وساطتی کند...). معنا این است: اکنون که میانجی‌گریِ ناپسند سهمی از پیامد بدش را به میانجی‌گر می‌رساند، پس ای مؤمنان، شما را چه شده که دربارهٔ منافقان به دو دسته تقسیم شده و دو گروه گشته‌اید: دسته‌ای پیکار با آنان را لازم می‌دانند و دسته‌ای دیگر برایشان شفاعت می‌کنند و به نجنگیدن با آنان فرامی‌خوانند، و از این درخت فساد که با بالیدن آنان رشد می‌کند و با پاگرفتنشان میوه می‌دهد چشم می‌پوشند؟! در حالی که خدا خود آنان را به سزای کارهای ناپسندی که مرتکب شدند، پس از رهایی از گمراهی، دوباره به گمراهی بازگردانده و سرنگونشان ساخته است. آیا با میانجی‌گری خود می‌خواهید کسانی را که خدا گمراه کرده هدایت کنید؟! و هر که را خدا گمراه سازد، هرگز راهی به سوی هدایت نخواهد یافت.

در فرمودهٔ الهی: « وَ مَنْ يُضْلِلِ اللّٰهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً» (و هر که را خدا گمراه کند، هرگز برای او راهی نخواهی یافت)، لحن کلام از خطاب به مؤمنان به سوی پیامبر خدا (ص) چرخیده است؛ این نکته اشاره دارد به اینکه مؤمنانی که برای منافقان وساطت می‌کنند، حقیقت این سخن را آن‌گونه که شایسته است درنمی‌یابند، و اگر آن را به‌درستی می‌فهمیدند هرگز دربارهٔ آنان میانجی‌گری نمی‌کردند؛ از این رو روی سخن از آنان برگرفت و کلام را به کسی سپرد که حقیقتِ آن نزدش کاملاً روشن و آشکار است، یعنی پیامبر (ص).

بحث روایی

و در مجمع‌البیان دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: « فَمٰا لَكُمْ فِي الْمُنٰافِقِينَ فِئَتَيْنِ» (النساء: ۸۸؛ شما را چه شده است که دربارهٔ منافقان دو گروه شده‌اید؟...) می‌گوید: در اینکه این آیه دربارهٔ چه کسانی نازل شده اختلاف کرده‌اند؛ گفته شده است: دربارهٔ گروهی نازل شد که از مکه به مدینه آمدند و به مسلمانان اظهار اسلام کردند، سپس به مکه بازگشتند -چرا که آب‌وهوای مدینه را ناسازگار و ناگوار یافتند- و شرک خود را آشکار ساختند. سپس با کالاهای مشرکان به سوی یمامه سفر کردند؛ مسلمانان خواستند به جنگ آنان بروند اما دچار اختلاف شدند: برخی گفتند: این کار را نمی‌کنیم، چرا که آنان مؤمن‌اند، و گروهی دیگر گفتند: آنان مشرک‌اند. پس خداوند این آیه را دربارهٔ آنان نازل فرمود. [مؤلف مجمع] می‌گوید: و همین قول از امام باقر (ع) روایت شده است.