تفسیر آیهٔ ۷۱ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، آمادگیِ دفاعی و سلاح خود را برگیرید، آن‌گاه دسته‌دسته یا همگی با هم [به سوی دشمن] رهسپار شوید؛ نساء: ۷۱).
واژهٔ «حِذْر» (با کسرهٔ حاء و سکون ذال) چیزی است که انسان به وسیلهٔ آن حذر و پروا می‌کند، یعنی ابزار هوشیاری و دفاع مانند اسلحه؛ و چه بسا گفته شده که مانند «حَذَر» (با دو فتحه) مصدر است [به معنای احتیاط و مراقبت].
«نَفْر» به معنای حرکت به سوی مقصدی معین است و ریشهٔ آن «فَزَع» (شتاب برخاسته از بیم و هراس) است؛ از این رو نَفْر از یک محل، روی‌گردانی و گریز از آن است، و نَفْر به سوی یک مقصد، شتافتن به سوی آن است.
«ثُبات» جمعِ «ثُبَة» به معنای گروه پراکنده و جداگانه است؛ پس ثُبات یعنی گروه پس از گروه، به گونه‌ای که دستهٔ دوم از دستهٔ اول و دستهٔ سوم از دستهٔ دوم جدا باشد. این معنا را تقابلِ میان سخن خدای متعال: «فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ» (دسته‌دسته رهسپار شوید) با گفته‌اش: «أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً» (یا همگی با هم رهسپار شوید) تأیید می‌کند.

نتیجه‌گیری و متفرع ساختنِ «فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ» (پس دسته‌دسته رهسپار شوید) بر سخنِ «خُذُوا حِذْرَكُمْ» (سلاح و آمادگیِ خود را برگیرید)، در ظاهر تأیید می‌کند که مراد از «حِذر»، همان ابزار دفاع و پروا است، به این صورت که کنایه از آمادگی کامل برای حرکت به سوی جهاد باشد؛ و معنا چنین می‌شود: سلاح‌های خود را برگیرید، یعنی برای خروج آماده شوید و به سوی دشمنتان دسته‌دسته (در قالب گروه‌های کوچک و سرایا) یا همگی با هم (به صورت لشکری یکپارچه) بیرون روید.

روشن است که فراهم ساختنِ سازوبرگ و آمادگی، بسته به شمار و نیروی دشمن تفاوت می‌کند؛ بنابراین تردید در «أو انفروا» (یا رهسپار شوید)، برای واگذاریِ دلخواه در چگونگیِ خروج نیست، بلکه این تردید بر پایهٔ تفاوت وضعیت دشمن از نظر شمار و نیرو است؛ یعنی اگر تعدادشان اندک بود، دسته‌دسته [در گروه‌های کوچک]، و اگر فراوان بود، همگی با هم رهسپار شوید.

بنابراین سرانجامِ معنا—به‌ویژه با در نظر داشتن آیهٔ بعدی: «وَ إِنَّ مِنْكُمْ لَمَنْ لَيُبَطِّئَنَّ» (و قطعاً در میان شما کسی هست که کندی می‌کند)—به این برمی‌گردد که مؤمنان را نهی می‌کند از اینکه سلاح‌هایشان را بر زمین بگذارند و از تلاش و کوشش جدی در امر جهاد دست بکشند، تا مبادا عزمشان خاموش گردد، نشاطشان در برافراشتن پرچم‌های حق از دست برود، و در نبرد با دشمنان خدا و پاک ساختن زمین از پلیدیِ آنان، تنبلی ورزند، یا درنگ کنند، یا دیگران را دلسرد سازند.

بحث روایی

در کتاب «مجمع‌البیان»، دربارهٔ سخن خدای متعال که می‌فرماید: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ...» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، آمادگیِ [دفاعی و سلاحِ] خود را برگیرید...) آمده است: [خداوند] اسلحه را «حِذر» نامیده؛ زیرا ابزاری است که با آن از خطر پرهیز می‌شود و پیشگیری صورت می‌گیرد. وی می‌گوید: همین معنا از امام باقر (ع) نیز روایت شده است.

[طبرسی] می‌گوید: و از امام باقر (ع) روایت شده است که فرمود: مراد از «ثُبات»، دسته‌های رزمندگان (گروهان‌ها) است و مراد از «جمیع»، تمامِ لشکر.

در کتاب «الدر المنثور» آمده است: ابوداوود در کتاب «ناسخ» خود و ابن‌منذر و ابن‌ابی‌حاتم و بیهقی در «سنن» خویش از طریق عطاء از ابن‌عباس آورده‌اند که دربارهٔ این آیه در سورهٔ نساء: «خُذُوا حِذْرَكُمْ فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً» (نساء: ۷۱؛ آمادگیِ خود را برگیرید، پس دسته‌دسته یا همگی کوچ کنید) ــ یعنی گروه‌ها و دسته‌ها ــ گفت: آیهٔ «وَ مٰا كٰانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّهً» (توبه: ۱۲۲؛ و شایسته نیست مؤمنان همگی [به جهاد] کوچ کنند...) تا آخر آیه، آن را نسخ کرده است.

می‌گویم: این دو آیه هیچ ناسازگاری و منافاتی با یکدیگر ندارند تا حکم شود که آیهٔ دوم ناسخ آیهٔ نخست است، و این مطلب کاملاً آشکار است؛ بلکه اگر هم نسبتی در میان باشد، تنها تخصیص یا تقیید است [نه نسخ]. و سپاس و ستایش ویژهٔ خداوند است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۷۱ تا ۷۶ با هم

این آیات نسبت به آیاتِ پیش از خود — همان‌طور که می‌بینید — به منزلهٔ «ذی‌المقدمه» (مقصود اصلی) در برابر «مقدمه» است و مؤمنان را به جهاد در راه خدا برمی‌انگیزد و تشویق می‌کند. ادامه در متن کامل

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۷۱ تا ۷۳ با هم

در تفسیر عیاشی، از سلیمان بن خالد از امام صادق (ع) روایت شده است [که دربارهٔ منافقان فرمود]: ««يا أيها الذين آمنوا»؛ پس آنان را مؤمن نامید، در حالی که نه مؤمن‌اند و نه کرامتی دارند! فرمود: «يٰا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا خُذُوا حِذْرَكُمْ- فَانْفِرُوا ثُبٰاتٍ أَوِ انْفِرُوا جَمِيعاً» (ای کسانی که ایمان آورده‌اید، آمادگیِ خود را برگیرید و دسته‌دسته یا همگی کوچ کنید) تا آنجا که می‌فرماید: «فَأَفُوزَ فَوْزاً عَظِيماً» (تا به رستگاری و غنیمتِ بزرگی برسم). و اگر همهٔ اهل آسمان و زمین می‌گفتند: «خداوند به من نعمت داد که همراه پیامبر خدا (ص) نبودم»، با این سخن مشرک می‌شدند؛ و هرگاه فضل و غنیمتی از جانب خدا به آنان [مؤمنان] می‌رسید، [منافق] می‌گفت: «يٰا لَيْتَنِي كُنْتُ مَعَهُمْ» (ای کاش با آنان بودم) تا در راه خدا می‌جنگیدم [و سهمی می‌بردم].»

می‌گویم: این معنا را طبرسی در «مجمع‌البیان» و قمی در تفسیر خود از آن حضرت (ع) نیز روایت کرده‌اند. و مراد از شرک در کلام امام (ع)، شرک معنوی (باطنی) است، نه آن کفری که احکام ظاهریِ اسلام را از صاحبش سلب می‌کند؛ و توضیح این مطلب پیش‌تر گذشت.