تفسیر آیهٔ ۱۳۳ سورهٔ نساء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النّٰاسُ وَ يَأْتِ بِآخَرِينَ» (اگر بخواهد، ای مردم، شما را از میان می‌برد و دیگران را می‌آورد). سیاق کلام—که دعوت به همراهیِ همیشگی با تقواست، همان تقوایی که خداوند این امت و اهل کتابِ پیش از آنان را به آن سفارش کرده است—دلالت می‌کند بر اینکه اظهار بی‌نیازی که از جملهٔ «إِنْ يَشَأْ» (اگر بخواهد) فهمیده می‌شود، تنها در امر تقواست.

معنا این است که خداوند همهٔ شما را به پایبندی به تقوا سفارش کرده است؛ پس از او پروا بدارید، و اگر کفر ورزید، او به‌راستی از شما بی‌نیاز است، و او مالک هر چیزی است و هرگونه بخواهد و برای هر هدفی که اراده کند، در آن تصرف می‌کند. اگر بخواهد که مورد بندگی و پروا قرار گیرد و شما حق این کار را به‌درستی به جای نیاورید، او تواناست که شما را پس بنشاند و دیگران را پیش آورد تا به آنچه دوست می‌دارد و می‌پسندد قیام کنند؛ «وَ كٰانَ اللّٰهُ عَلىٰ ذٰلِكَ قَدِيراً» (و خدا همواره بر این کار توانا بوده است).

بر این اساس، آیه ناظر به جایگزین ساختن مردم—در صورتی که اهل تقوا نباشند—با گروهی دیگر از انسان‌هاست که تقوای الهی پیشه کنند. و روایت شده است [یادداشت منبع: ۱) بیضاوی آن را در تفسیر خود آورده است.] که وقتی این آیه نازل شد، پیامبر خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله دست خود را بر پشت سلمان زدند و فرمودند:

«إنهم قوم هذا» (بی‌گمان آنان قوم این مرد هستند). این روایت نیز همین معنا را تأیید می‌کند، و بر تو باد که در آن نیک بیندیشی.

اما احتمال برخی مفسران که معنا چنین است: «اگر بخواهد شما را نابود می‌سازد و گروهی دیگر را به جای شما پدید می‌آورد، یا آفرینش دیگری را جایگزین انسان‌ها می‌کند»، معنایی دور از سیاق است. آری، چنین احتمالی در آیه‌ای مانند سخن خدای متعال بی‌اشکال است که می‌فرماید: « أَ لَمْ تَرَ أَنَّ اللّٰهَ خَلَقَ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَأْتِ بِخَلْقٍ جَدِيدٍ وَ مٰا ذٰلِكَ عَلَي اللّٰهِ بِعَزِيزٍ» (ابراهیم: ۲۰) (آیا ندیده‌ای که خدا آسمان‌ها و زمین را به حق آفرید؟ اگر بخواهد شما را از میان می‌برد و آفرینشی نو می‌آورد، و این کار بر خدا دشوار نیست).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۳۲ و ۱۳۳ با هم

و بار سوم، آغاز سخنی نو (استئناف) و از جهتی بیان دلیل برای سخنِ «إِنْ يَشَأْ» (اگر بخواهد) است.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لِلّٰهِ مٰا فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ مٰا فِي الْأَرْضِ وَ كَفيٰ بِاللّٰهِ وَكِيلاً» (و آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است از آنِ خداست و کارسازی و کارگزاریِ خدا بس است). پیش‌تر معنای مالکیت خدای متعال بارها بیان شد؛ و او تعالی وکیلی است که به کارهای بندگان و امورشان رسیدگی می‌کند، و در مقام وکیل چنان بسنده است که به پشتیبانی و یاریِ هیچ‌کس نیاز ندارد. از این‌رو اگر اعمال قومی را نپسندد و ادارهٔ امور به دست آنان موجب ناخشنودی‌اش شود، می‌تواند آنان را از میان ببرد و دیگران را بیاورد، یا آنان را عقب براند و دیگران را پیش بیندازد. بر پایهٔ همین معنا که سیاق کلام نیز آن را تأیید می‌کند، بلکه بر آن دلالت دارد، آنچه در این آیه آمده است با سخن او در آیهٔ بعد پیوند می‌یابد: «إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ أَيُّهَا النّٰاسُ» (اگر بخواهد، ای مردم، شما را از میان می‌برد...).