تفسیر آیهٔ ۴۳ سورهٔ زمر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللّٰهِ شُفَعٰاءَ » (یا اینکه به جای خدا شفاعت‌کنندگانی برگرفته‌اند؟). واژهٔ «أَمْ» منقطعه است (به معنای «بلکه»)؛ یعنی بلکه مشرکان به جای خدا شفاعت‌کنندگانی برگرفته‌اند و آنان همان معبودانی هستند که پرستششان می‌کنند تا نزد خدای پاک و منزه برایشان شفاعت کنند؛ چنان‌که در آغاز همین سوره فرمود: « مٰا نَعْبُدُهُمْ إِلاّٰ لِيُقَرِّبُونٰا إِلَي اللّٰهِ زُلْفيٰ » (ما آنان را جز برای آنکه ما را به خدا نزدیک سازند نمی‌پرستیم؛ زمر: ۳) و نیز فرمود: «يَقُولُونَ هٰؤُلاٰءِ شُفَعٰاؤُنٰا عِنْدَ اللّٰهِ» (می‌گویند: اینان شفاعت‌کنندگان ما نزد خدایند؛ یونس: ۱۸).

و این فرموده که: « قُلْ أَ وَ لَوْ كٰانُوا لاٰ يَمْلِكُونَ شَيْئاً وَ لاٰ يَعْقِلُونَ » (بگو: آیا هرچند مالک چیزی نباشند و خردی نداشته باشند؟)، فرمانی است تا سخن آنان را با خرده‌گیری بر فراگیری و بی‌قیدوشرط بودنِ ادعایشان رد کند؛ زیرا روشن است که شفاعت، مشروط به دانشی در شفاعت‌کننده است که بداند چه چیزی می‌خواهد؟ از چه کسی می‌خواهد؟ و برای چه کسی می‌خواهد؟ بنابراین شفاعتِ جماد (موجود بی‌جان) که هیچ درکی ندارد بی‌معناست. همچنین شفاعت نیازمند آن است که شفاعت‌کننده، مالکِ حقِّ شفاعت باشد و چنین حقی داشته باشد؛ در حالی که هیچ مالکیتی برای غیر خدا نیست مگر آنکه خداوند چیزی را به ملکیت او درآورد و اجازهٔ تصرف در آن را به او بدهد. پس ادعای شفاعتِ مطلقِ معبودانشان—که شامل چیزهایی هم می‌شود که نه مالکِ آن هستند و نه به اجازهٔ الهی در آن دانشی دارند—سخنی گزاف و بی‌پایه است.

بنابراین پرسش در عبارتِ « أَ وَ لَوْ كٰانُوا » برای انکار است و معنا چنین می‌شود: به آنان بگو آیا این‌ها را شفاعت‌کنندگان خود برمی‌گزینید، حتی اگر از پیشِ خود مالک چیزی نباشند—مانند فرشتگان—و خردی نداشته باشند—مانند بت‌ها؟ بی‌گمان چنین کاری سبک‌مغزی و بی‌خردی است.