تفسیر آیهٔ ۴۵ سورهٔ ص

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ اذْكُرْ عِبٰادَنٰا إِبْرٰاهِيمَ وَ إِسْحٰاقَ وَ يَعْقُوبَ أُولِي الْأَيْدِي وَ الْأَبْصٰارِ » (و بندگان ما، ابراهیم و اسحاق و یعقوب را که صاحب دست‌ها و چشم‌ها بودند، یاد کن). خداوند آنان را با این وصف ستود که صاحب دست‌ها و چشم‌ها هستند؛ و دست و چشم انسان تنها هنگامی در خور ستایش‌اند که به راستی دست و چشمِ انسان باشند و در همان هدفی به کار روند که برایش آفریده شده‌اند و به انسان در مسیر انسانیتش خدمت کنند؛ به گونه‌ای که دست، عملِ شایسته به دست آورد و خیر و نیکی از آن به مردمان برسد، و چشم نیز راه‌های سلامت و عافیت را از موارد تباهی و هلاکت بازشناسد، به حقیقت دست یابد و باطل بر آن پوشیده نماند.

بنابراین «صاحب دست‌ها و دیدگان بودنِ» آنان، کنایه از توانمندی‌شان در طاعت و رساندن خیر، و نیز بینش و بصیرتشان در دستیابی به حق در باور و عمل است. خداوند هر دو معنا را در این سخن خود گرد آورده است: «وَ وَهَبْنٰا لَهُ إِسْحٰاقَ وَ يَعْقُوبَ نٰافِلَهً وَ كُلاًّ جَعَلْنٰا صٰالِحِينَ وَ جَعَلْنٰاهُمْ أَئِمَّهً يَهْدُونَ بِأَمْرِنٰا وَ أَوْحَيْنٰا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرٰاتِ وَ إِقٰامَ الصَّلاٰهِ وَ إِيتٰاءَ الزَّكٰاهِ وَ كٰانُوا لَنٰا عٰابِدِينَ» (انبیاء: ۷۳؛ و اسحاق و یعقوب را به عنوان عطایی افزون به او بخشیدیم و همه را از شایستگان قرار دادیم، و آنان را پیشوایانی ساختیم که به فرمان ما هدایت می‌کردند، و انجام دادن کارهای نیک و برپاداشتن نماز و پرداختن زکات را به آنان وحی کردیم و همواره پرستندگان ما بودند)؛ در این آیه، پیشوا قرار دادنشان و امر و وحی را متناسب با «دیدگان» آنان دانسته، و انجام دادن کارهای نیک و برپاداشتن نماز و پرداخت زکات را به «دستان» ایشان پیوند داده است [یادداشت منبع: ۱) قمی در تفسیر خود آن را از ابی‌الجارود از امام باقر (ع) روایت کرده است]. و معنای روایتی نیز که این عبارت را به «صاحبان نیرو در عبادت و بینش در آن» تفسیر کرده، به همین حقیقت بازمی‌گردد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۵ و ۴۶ با هم

و این آیه، یعنی سخن خدای متعال: « إِنّٰا أَخْلَصْنٰاهُمْ »، بیانگر علتِ مطلبی است که در آیهٔ پیشین آمده بود؛

یعنی علتِ این تعبیر که فرمود: « أُولِي الْأَيْدِي وَ الْأَبْصٰارِ »، یا عبارتِ « عِبٰادَنٰا »، یا فرمانِ « وَ اذْكُرْ »؛ و موجه‌ترین احتمال، همان وجه نخست است. زیرا غرق شدن انسان در یاد سرای آخرت و در جوار پروردگار جهانیان زیستن و تمرکز همهٔ همّت بر آن سرا، با کمال معرفت در پیشگاه خدای متعال، درستیِ نظر در اعتقادِ حق، بصیرت در پیمودن راه بندگی، و رهایی از جمود بر ظاهر زندگی دنیا و فریبندگی‌هایش—چنان‌که روش اهل دنیاست—ملازم و همراه است. خدای متعال می‌فرماید: «فَأَعْرِضْ عَنْ مَنْ تَوَلّٰي عَنْ ذِكْرِنٰا وَ لَمْ يُرِدْ إِلاَّ الْحَيٰاهَ الدُّنْيٰا ذٰلِكَ مَبْلَغُهُمْ مِنَ الْعِلْمِ»؛ «پس، از هر کس که از یاد ما روی برتافته و جز زندگی دنیا را نخواسته است، روی بگردان؛ نهایتِ دانش آن‌ها همین است» (نجم: ۳۰).