تفسیر آیهٔ ۹۹ سورهٔ صافات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ قٰالَ إِنِّي ذٰاهِبٌ إِليٰ رَبِّي سَيَهْدِينِ » (و گفت: «من به‌سوی پروردگارم می‌روم، او مرا هدایت خواهد کرد»). این فراز، فصل دیگری از داستان‌های ابراهیم (ع) است که در آن، تصمیم او به هجرت از میان قومش، درخواست فرزند صالح از پیشگاه خدا، برآورده‌شدن این خواسته، و ماجرای ذبح آن فرزند و فرودآمدن فدیه (قربانی جایگزین) بیان می‌شود.

پس این سخن او که: « وَ قٰالَ إِنِّي ذٰاهِبٌ إِليٰ رَبِّي » (من به‌سوی پروردگارم می‌روم...)، به‌منزلهٔ وفا کردن به همان وعده‌ای است که در خطاب به آزر به آنان داده بود:

«وَ أَعْتَزِلُكُمْ وَ مٰا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ وَ أَدْعُوا رَبِّي عَسيٰ أَلاّٰ أَكُونَ بِدُعٰاءِ رَبِّي شَقِيًّا» (و از شما و آنچه جز خدا می‌خوانید کناره می‌گیرم و پروردگارم را می‌خوانم؛ امید که در خواندن پروردگارم بی‌بهره و محروم نباشم؛ مریم: ۴۸). از همین سخن دانسته می‌شود که مرادش از رفتن به‌سوی پروردگار، رفتن به سرزمینی است که در آنجا دل از همه‌چیز برکَنَد و به عبادت خدای متعال و دعا به درگاه او بپردازد، و آن سرزمین، همان سرزمین مقدس است.

و سخن برخی مفسران که گفته‌اند مراد این است: «به جایی می‌روم که پروردگارم فرمانم داده است»، شاهدی بر درستیِ آن نیست.

همچنین است سخن برخی دیگر که گفته‌اند مقصود این است: «من به‌سوی دیدار پروردگارم می‌روم، زیرا مرا در آتش می‌افکنند و می‌میرم و پروردگارم را دیدار خواهم کرد، و او مرا به‌سوی بهشت هدایت خواهد نمود».

بحث روایی

و در کتاب «التوحید» از امیرالمؤمنین (ع) در حدیثی روایت شده است؛ در حالی که مردی از ایشان دربارهٔ آیاتی که بر او مشتبه شده بود پرسید، فرمود: «و قد أعلمتك أن رب شيء من كتاب الله عز و جل-تأويله غير تنزيله و لا يشبه كلام البشر-و سأنبئك بطرف منه فتكتفي إن شاء الله-» (پیش از این به تو یادآور شدم که چه بسا چیزی در کتاب خدای عزّوجلّ تأویلش با تنزیل آن تفاوت دارد و به سخن آدمیان نمی‌ماند؛ و به‌زودی بخشی از آن را به تو بازخواهم گفت تا ان‌شاءالله بدان بسنده کنی:).

از آن جمله، سخن ابراهیم (ع) است: « إِنِّي ذٰاهِبٌ إِليٰ رَبِّي سَيَهْدِينِ » (من به‌سوی پروردگارم می‌روم، او مرا هدایت خواهد کرد) [صافات: ۹۹]. پس رفتن او به‌سوی پروردگارش، همان روآوردن او به درگاه خدا با عبادت، تلاش و تقرب به خدای عزوجل است. آیا نمی‌بینی که تأویل آن غیر از ظاهر تنزیلش است؟