تفسیر آیهٔ ۵ سورهٔ صافات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ وَ مٰا بَيْنَهُمٰا وَ رَبُّ الْمَشٰارِقِ » (صافات: ۵؛ پروردگار آسمان‌ها و زمین و آنچه میان آن‌هاست، و پروردگار مشرق‌ها). این عبارت، خبر دوم برای «إنّ» است، یا خبر برای مبتدای محذوف است که در تقدیر «هو رب السماوات...» (او پروردگار آسمان‌هاست...) بوده، و یا بدل از واژهٔ «واحد» است.

و سخن خدای متعال که می‌فرماید: « وَ رَبُّ الْمَشٰارِقِ » یعنی مشرق‌های خورشید به سبب اختلاف فصل‌ها، یا منظور مشرق‌های همهٔ ستارگان و یا مطلق مشرق‌هاست. اختصاص‌یافتن مشرق‌ها به ذکر در اینجا با طلوع وحی و فرودآمدن فرشتگانِ حامل آن از آسمان تناسب دارد؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ» (تکویر: ۲۳؛ و به راستی او را در افق روشن دید)، و می‌فرماید: «وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْليٰ» (نجم: ۷؛ در حالی که او در افق برتر بود).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴ و ۵ با هم

و در پی‌درپی آوردن این اوصاف، به علتِ یکتا بودن معبود اشاره شده است، همان‌گونه که ویژگیِ این سوگند نیز به علتِ پروردگار بودن او برای آسمان‌ها، زمین و آنچه میان آن‌هاست اشاره دارد.

گویی چنین گفته شده است: معبود شما قطعاً یکتاست، زیرا ملاک در الوهیتِ معبود (که همان معبودِ به‌حق بودن است) آن است که پروردگاری باشد که امور را تدبیر می‌کند، چنان‌که خود شما نیز بدان اعتراف دارید؛ و خدای پاک و منزه پروردگار آسمان‌ها، زمین و آنچه میان آن‌هاست می‌باشد، همان که امور آن‌ها را تدبیر می‌کند و در همهٔ آن‌ها دست‌اندرکارِ تصرف است.

و چگونه چنین نباشد؟ در حالی که خدای متعال به پیامبرش وحی می‌فرستد و با فرستادن فرشتگانی که میان آسمان و زمین صف می‌بندند، در آسمان و ساکنانش تصرف می‌کند؛ و از آنجا که آنجا جولانگاه شیاطین است، فرشتگان شیاطین را می‌رانند، و این نیز تصرفی از سوی او در میان آسمان و زمین و در شیاطین است؛ سپس فرشتگان ذکر را بر پیامبرش تلاوت می‌کنند که مایهٔ کمال‌بخشی به انسان‌ها و تربیت آنان است، چه تصدیق کنند و چه تکذیب؛ بنابراین، جریان وحی خودْ تصرفی از سوی خدا در آسمان‌ها، زمین و آنچه میان آن‌هاست به شمار می‌آید. پس او با وجود یگانگی‌اش، پروردگارِ همهٔ این‌ها، مدبرِ امورشان و تنها معبودِ یکتاست.