تفسیر آیهٔ ۲۳ سورهٔ تکویر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَقَدْ رَآهُ بِالْأُفُقِ الْمُبِينِ » (و قطعاً او را در افق آشکار دید)؛ ضمیر فاعلی در «رَآهُ» به پیامبر (همان «صاحب») و ضمیر مفعولی به فرستادهٔ ارجمند، یعنی جبرئیل برمی‌گردد.

و «افق مبین» به معنای کرانهٔ آشکار و پدیدار است، و ظاهراً همان است که با فرمودهٔ خود به آن اشاره کرده است: «وَ هُوَ بِالْأُفُقِ الْأَعْليٰ» (نجم: ۷؛ در حالی که او در افق بالاتر بود).

و معنای آیه چنین است: و سوگند می‌خورم که قطعاً پیامبر (ص) جبرئیل را دید، در حالی که جبرئیل در افق آشکار بود؛ و آن افقی فراتر از دیگر افق‌ها و متناسب با جهان فرشتگان است.

و گفته شده است: معنایش این است که پیامبر (ص) جبرئیل را در صورت اصلی‌اش، در همان‌جایی که خورشید طلوع می‌کند دید؛ و آن همان افق برتر از سمت مشرق است.

و این سخن پذیرفته نیست؛ زیرا هیچ دلیلی از ظاهر الفاظ بر آن وجود ندارد، به‌ویژه دربارهٔ این‌که دیدن حتماً به صورت اصلی‌اش تعلّق گرفته باشد؛ چرا که دیدن او در هر صورتی که بدان تمثّل یابد (به شکل آن درآید) نیز دیدن او به شمار می‌آید. و گویی این سخن برگرفته از روایاتی است که می‌گوید پیامبر در آغاز بعثت جبرئیل را میان آسمان و زمین دید که بر تختی نشسته بود؛ در حالی که این دیدار نیز بر تمثّل حمل می‌شود.

بحث روایی

و در کتاب «الخصال»، از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «هر کس در هر روز از ماه شعبان هفتاد بار بگوید:

«أَسْتَغْفِرُ اللهَ الَّذِي لَا إِلٰهَ إِلَّا هُوَ الرَّحْمٰنُ الرَّحِيمُ الْحَيُّ الْقَيُّومُ وَأَتُوبُ إِلَيْهِ» (از خدایی که هیچ معبودی جز او نیست، بخشاینده و مهربان، زنده و پاینده است آمرزش می‌خواهم و به‌سوی او توبه می‌کنم)، در افق مبین نوشته می‌شود.» راوی گفت: عرض کردم: افق مبین چیست؟ فرمود: «دشتی هموار در پیشگاه عرش است که نهرهایی در آن روان است و در آن به شمار ستارگان، جام‌هایی نهاده‌اند.»