تفسیر آیهٔ ۱۶۴ سورهٔ صافات

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

پس سخن فرشتگان که: « وَ مٰا مِنّٰا إِلاّٰ لَهُ مَقٰامٌ مَعْلُومٌ » (و هیچ‌یک از ما نیست مگر اینکه برای او مقامی معلوم است)، یعنی جایگاهی معین و مشخص دارد که در آن گماشته شده است و حق ندارد از آن فراتر رود؛ به گونه‌ای که کاری به او واگذار شود و او در آن استقلال یابد، بلکه بر فرمان‌برداری از خدا در آنچه امر می‌فرماید و بر بندگی او سرشته شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۶۴ تا ۱۶۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مٰا مِنّٰا إِلاّٰ لَهُ مَقٰامٌ مَعْلُومٌ وَ إِنّٰا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَ إِنّٰا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ » (و هیچ‌یک از ما نیست مگر اینکه برای او جایگاهی معین است، و ماییم که صف‌کشیدگانیم، و ماییم که تسبیح‌گویانیم)؛ این سه آیه—چنان‌که سیاق نشان می‌دهد—کلامی معترضه (در میان سخن) از جبرئیل یا او و یارانش از فرشتگان وحی است، همانند سخن خدای متعال در سورهٔ مریم: «وَ مٰا نَتَنَزَّلُ إِلاّٰ بِأَمْرِ رَبِّكَ لَهُ مٰا بَيْنَ أَيْدِينٰا وَ مٰا خَلْفَنٰا وَ مٰا بَيْنَ ذٰلِكَ» تا آخر آیه (و ما جز به فرمان پروردگارت فرود نمی‌آییم؛ آنچه پیش روی ماست و آنچه پشت سر ماست و آنچه میان آن‌هاست از آنِ اوست...؛ مریم: ۶۴).

و گفته شده است: این سخن، از پیامبر (ص) است که برای سرزنش و توبیخ کافران، خود و مؤمنان به خویش را وصف می‌کند و به سخن پروردگار: « فَاسْتَفْتِهِمْ » (از آنان نظر بخواه) پیوسته است؛ و در تقدیر چنین است: «پس از آنان نظر بخواه و بگو: هیچ‌یک از ما گروه مسلمانان نیست مگر اینکه در روز قیامت به اندازهٔ اعمالش مقامی معلوم دارد، و ماییم که در نماز صف می‌بندیم، و ماییم که تسبیح‌گوییم». اما این سخن، تکلّفی است که با سیاق آیات سازگار نیست.

این سه آیه برای رد سخن مشرکان مبنی بر الوهیت فرشتگان آورده شده است، آن هم با بیان اعتراف خودِ فرشتگان به چیزی که ادعای کافران را باطل می‌سازد؛ زیرا مشرکان بندگی و مخلوق‌بودن را از فرشتگان نفی نمی‌کنند، بلکه بر این باورند که فرشتگان آفریده و پروردهٔ خدای پاک و منزه هستند، اما نسبت به موجوداتِ فروتر از خود، پروردگار و معبودند و در تصرف در آنچه از امور جهان به آنان واگذار شده است استقلال دارند، بدون آنکه چیزی از این تدبیر به خدای پاک و منزه وابسته باشد. و این همان چیزی است که فرشتگان از خود نفی می‌کنند، نه واسطه‌بودنشان میان خدای متعال و آفریدگانش؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «بَلْ عِبٰادٌ مُكْرَمُونَ» (بلکه بندگانی ارجمندند) «لاٰ يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَ هُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ» (در سخن بر او پیشی نمی‌گیرند و تنها به فرمان او کار می‌کنند؛ انبیاء: ۲۷).

بنابراین، این سه آیه جایگاه فرشتگان را در نظام آفرینش و نیز کار متناسب با آفرینش آنان را توصیف می‌کند، که همان صف‌کشیدن برای دریافت فرمان خدای متعال و منزه‌دانستن ساحت کبریایی‌اش از هرگونه شریک و از هر چیزی است که با کمال ذات والایش سازگار نیست.