تفسیر آیهٔ ۶۰ سورهٔ یس

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يٰا بَنِي آدَمَ أَنْ لاٰ تَعْبُدُوا الشَّيْطٰانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ » (ای فرزندان آدم، آیا با شما عهد نبستم که شیطان را نپرستید، چراکه او برای شما دشمنی آشکار است؟!). «عهد» همان سفارش و وصیت است، و مقصود از پرستش شیطان، فرمان‌برداری از او در آنچه وسوسه می‌کند و بدان فرمان می‌دهد می‌باشد؛ زیرا هیچ اطاعتی جز برای خدا یا کسی که خدا به اطاعتش فرمان داده روا نیست. و نهی از اطاعتِ او را با آشکار بودنِ دشمنی‌اش تعلیل کرده است، چراکه دشمن هرگز برای دشمن خود خیری نمی‌خواهد.

و برخی گفته‌اند: مقصود از پرستش او، پرستیدنِ معبودانی جز خداست و اگر به شیطان نسبت داده شده، از آن روست که با وسوسه و آراستنِ او صورت گرفته است؛ در حالی که این سخن، تکلّفی بی‌دلیل (توجیهی غیرضروری) است.

خطاب به مجرمان با عنوان «فرزندان آدم» متوجه شد، از آن رو که دشمنی شیطان در آغاز با خودِ آدم درگرفت؛ آن‌گاه که فرمان یافت بر او سجده کند، ولی سر باز زد و تکبر ورزید و در نتیجه رانده شد. سپس با فرزندان آدم نیز دشمنی ورزید و آنان را تهدید کرد، همان‌طور که خدای متعال از او حکایت فرمود: «أَ رَأَيْتَكَ هٰذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِليٰ يَوْمِ الْقِيٰامَهِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاّٰ قَلِيلاً» (اسراء: ۶۲؛ [شیطان گفت:] «به من بگو، آیا این همان کسی است که بر من برتری‌اش دادی؟! اگر مرا تا روز قیامت مهلت دهی، بی‌گمان فرزندانش را — جز اندکی — مهار خواهم زد و از پا درخواهم آورد!»).

اما عهد و وصیت خدای متعال به فرزندان آدم مبنی بر اینکه شیطان را اطاعت نکنند، همان چیزی است که به زبان رسولان و پیامبرانش به آنان سفارش کرد و از پیروی او برحذرشان داشت؛ مانند سخن خدای متعال: «يٰا بَنِي آدَمَ لاٰ يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطٰانُ كَمٰا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّهِ» (اعراف: ۲۷؛ «ای فرزندان آدم، مبادا شیطان شما را بفریبد، آن‌گونه که پدر و مادرتان را از بهشت بیرون راند!»)؛ و این سخن او که: «وَ لاٰ يَصُدَّنَّكُمُ الشَّيْطٰانُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ» (زخرف: ۶۲؛ «و مبادا شیطان شما را بازدارد، چراکه او برای شما دشمنی آشکار است»).

و برخی گفته‌اند: مقصود از این عهد، پیمان خدای متعال با آنان در عالم ذرّ است؛ آنجا که فرمود: « أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قٰالُوا بَليٰ » (آیا من پروردگار شما نیستم؟ گفتند: آری!). ولی از آنچه پیش‌تر در تفسیر آیهٔ ذر آوردیم دانستی که آن پیمان در آنجا، از جهتی عینِ همان عهدی است که در دنیا متوجه آنان شده است.

بحث روایی

و در کتاب اعتقادات صدوق آمده است که امام (علیه‌السلام) فرمود: هر کس به سخن گوینده‌ای گوش فرا دهد، او را بندگی کرده است؛ پس اگر آن گوینده از سوی خدا سخن بگوید، او خدا را بندگی کرده، و اگر از سوی ابلیس سخن بگوید، ابلیس را بندگی کرده است.