تفسیر آیهٔ ۶۲ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قٰالَ أَ رَأَيْتَكَ هٰذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِليٰ يَوْمِ الْقِيٰامَهِ لَأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَهُ إِلاّٰ قَلِيلاً »؛ [ابلیس] گفت: «به من خبر ده، آیا این همان کسی است که او را بر من برتری دادی؟ اگر مرا تا روز قیامت مهلت دهی، بی‌تردید فرزندانش را جز اندکی از آنان، مهار کرده و به دنبال خود می‌کشم». حرف «کاف» در « أَ رَأَيْتَكَ » زاید است و محلی از اعراب ندارد و صرفاً برای خطاب است؛ این حرف همانند کاف در اسم‌های اشاره، معنای خطاب را می‌رساند. و مراد از سخن او: « هٰذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ » (این کسی که بر من برتری‌اش دادی) آدم(ع) است، و گرامی داشتنِ او بر ابلیس، برتری دادن آدم بر وی از راه فرمانِ سجده کردن بر او و رانده شدنِ ابلیس به سبب سرپیچی‌اش بود.

از اینجا روشن می‌شود که ابلیس، برتری دادنِ آدم را از همان فرمان سجده فهمید؛ چنان‌که جرئت او بر تصمیم به گمراه ساختنِ فرزندان آدم نیز از گفت‌وگوی خدای متعال با فرشتگان سرچشمه گرفت؛ آنجا که فرشتگان گفتند: «أَ تَجْعَلُ فِيهٰا مَنْ يُفْسِدُ فِيهٰا وَ يَسْفِكُ الدِّمٰاءَ» (آیا در زمین کسی را قرار می‌دهی که در آن فساد کند و خون‌ها بریزد؟؛ بقره: ۳۰). و آنچه در تفسیر آن آیه گذشت، در اینجا نیز سودمند است.

«احتِناک» بنا بر آنچه در مجمع‌البیان آمده، به معنای ریشه‌کن کردن و از بیخ برکندن است؛ گفته می‌شود: «احتنك فلان ما عند فلان من مال أو علم» (فلانی آنچه نزد دیگری از مال یا دانش بود تا ته برگرفت)، هنگامی که آن را تا انتها پیگیری کند و همه را ببرد؛ و گفته می‌شود: «احتنك الجراد المزرع» (ملخ‌ها مزرعه را یکسره خوردند)، وقتی همه مزرعه را بخورد. و گفته شده است این واژه از این تعبیر گرفته شده: «حنك الدابه بحبلها» (چهارپا را با طنابش لگام زد)، هنگامی که بر آروارهٔ پایینِ آن طنابی ببندد تا با آن مهارش کند و بکشد؛ و ظاهر این است که معنای اخیر، ریشهٔ اصلی در این باب است و «احتناک» به معنای لگام زدن و مهار کردن است.

بنابراین معنای آیه چنین است: ابلیس پس از آنکه نافرمانی کرد و خشم الهی گریبانش را گرفت، گفت: «پروردگارا! به من خبر ده، آیا این همان کسی است که با فرمانِ سجده بر او و راندنِ من به سبب نافرمانی‌ام، بر من برتری‌اش دادی؟ سوگند می‌خورم که اگر مرا تا روز قیامت—که همان مدت ماندگاریِ فرزندان آدم در زمین است—مهلت دهی، قطعاً بر فرزندان او لگام می‌زنم و آنان را مهار خواهم کرد، جز شمار اندکی از ایشان را که همان مخلصان (بندگان پاک‌دلی که برای خدا خالص شده‌اند) هستند».

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۶۱ تا ۶۵ با هم

پیش از این در جاهای گوناگونی از کلام خدای متعال، مانند سورهٔ بقره، سورهٔ اعراف و سورهٔ حجر، بحث‌های گوناگونی پیرامون داستان سجده بر آدم گذشت که در این مقام نیز سودمند است. ادامه در متن کامل