تفسیر آیهٔ ۵۲ سورهٔ احزاب

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « لاٰ يَحِلُّ لَكَ النِّسٰاءُ مِنْ بَعْدُ وَ لاٰ أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوٰاجٍ وَ لَوْ أَعْجَبَكَ حُسْنُهُنَّ » (از این پس زنان دیگری بر تو حلال نیستند و نیز این‌که همسرانی دیگر را جایگزین آنان کنی، هرچند زیبایی‌شان تو را به شگفتی آورد...). ظاهر آیه چنانچه به خودیِ خود مستقل و ناپیوسته به پیش از خود فرض شود، دلالت دارد بر تحریم زنان بر پیامبر (ص)، مگر زنانی که به آنان حق انتخاب داده شد و خدا را برگزیدند؛ و نفیِ جوازِ تبدیل کردن آنان (جایگزین ساختن زنانی دیگر) نیز مؤیّد همین معناست.

اما اگر پیوسته به آیهٔ پیشین فرض شود که می‌فرماید: « إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَكَ » (ما برای تو حلال کردیم...)، معنایش تحریم زنانی جز موارد شمرده‌شده خواهد بود که همان گروه‌های شش‌گانهٔ یادشده است.

و در برخی روایات از بعضی از امامان اهل‌بیت (ع) آمده است که مراد از آیه، زنانی است که ازدواج با آنان حرام است و در این سخن خداوند برشمرده شده‌اند: «حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهٰاتُكُمْ وَ بَنٰاتُكُمْ» (مادرانتان و دخترانتان بر شما حرام شده‌اند...) (نساء: ۲۳).

بنابراین سخن خدا: « لاٰ يَحِلُّ لَكَ النِّسٰاءُ مِنْ بَعْدُ »، بر پایهٔ معنای نخست یعنی: پس از آن زنانی که خدا و پیامبرش را برگزیدند — که نُه نفر بودند — زنی بر تو حلال نیست؛ یا بر پایهٔ معنای دوم یعنی: پس از زنانی که در سخن خود: « إِنّٰا أَحْلَلْنٰا لَكَ » برشمردیم، زنی بر تو حلال نیست؛ یا بر پایهٔ معنای سوم یعنی: گذشته از زنان حلال‌شده، زنانی دیگر که همان محرمات باشند، بر تو حلال نیستند.

و فرمودهٔ خدا: « وَ لاٰ أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوٰاجٍ » یعنی برخی از آنان را طلاق دهی و زنی دیگر را به جای او به همسری برگزینی؛ و سخن خدا که می‌فرماید: « إِلاّٰ مٰا مَلَكَتْ يَمِينُكَ » (مگر زنانی که مالک آن‌ها شده‌ای)، مقصودْ کنیزان است و این استثنایی از آغاز آیه است که فرمود: « لاٰ يَحِلُّ لَكَ النِّسٰاءُ » (زنان بر تو حلال نیستند).

و فرمودهٔ خداوند: « وَ كٰانَ اللّٰهُ عَليٰ كُلِّ شَيْءٍ رَقِيباً » (و خدا همواره بر هر چیزی مراقب و نگهبان است)، معنایش روشن است و در آن هشداری است از مخالفت با این احکام.

بحث روایی

در کتاب «کافی» با سند خود از حَضرَمی از امام باقر (ع) روایت شده است که دربارهٔ سخن خدای عزیز و جلیل:

« لاٰ يَحِلُّ لَكَ النِّسٰاءُ مِنْ بَعْدُ » (از این پس دیگر زنانی بر تو حلال نیستند) [احزاب: ۵۲]، فرمود: «منظور این است که بر تو حلال نیستند زنانی که خداوند در این آیه بر شما حرام کرده است: « حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهٰاتُكُمْ وَ بَنٰاتُكُمْ-وَ أَخَوٰاتُكُمْ وَ عَمّٰاتُكُمْ وَ خٰالاٰتُكُمْ » (مادرانتان و دخترانتان و خواهرانتان و عمه‌هایتان و خاله‌هایتان بر شما حرام شده‌اند...) [نساء: ۲۳] تا آخر آیه.»

«و اگر ماجرا چنان بود که آنان می‌گویند، چیزی بر شما حلال می‌شد که بر او حلال نبوده است؛ زیرا هر یک از شما هرگاه بخواهد همسرش را تغییر می‌دهد (طلاق می‌دهد و دیگری را می‌گیرد)، اما قضیه آن‌گونه نیست که می‌گویند؛ بلکه خدای عزیز و جلیل برای پیامبرش (ص) حلال فرموده است که از زنان هر که را خواست به همسری درآورد، مگر آنچه را در این آیه در سورهٔ نساء [نساء: ۲۳] حرام کرده است.»

در کتاب «الدر المنثور» آمده است: عَبد بن حُمَید، ابن مُنذر و ابن ابی‌حاتم از طریق علی بن زید از حسن نقل کرده‌اند که دربارهٔ این سخن خدا: « وَ لاٰ أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوٰاجٍ » (و نه اینکه آنان را با همسرانی دیگر عوض کنی) [احزاب: ۵۲] گفت: خداوند او را به همان نه همسرش که تا هنگام رحلت با او بودند، محدود فرمود.

علی (بن زید) گفت: این سخن را به علی بن الحسین (امام سجاد علیه‌السلام) بازگفتم؛ پس فرمود: «اگر می‌خواست، می‌توانست جز آنان با دیگران ازدواج کند.» و در عبارتِ عبد بن حمید آمده است: پس فرمود: «بلکه برای او روا بود که جز آنان نیز همسرانی برگزیند.»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۰ و ۵۲ با هم

و در همان کتاب به سند خود از حَلَبی روایت کرده است که گفت: از امام صادق (ع) دربارهٔ این سخن پرسیدم: « لاٰ يَحِلُّ لَكَ النِّسٰاءُ مِنْ بَعْدُ وَ لاٰ أَنْ تَبَدَّلَ بِهِنَّ مِنْ أَزْوٰاجٍ » (احزاب: ۵۲؛ پس از این، دیگر زنانی بر تو حلال نیستند و نه اینکه آنان را به همسرانی دیگر بدل کنی)؟ امام فرمود: «برای پیامبر خدا (ص) جایز بود با هر تعداد که می‌خواهد از دختران عمو، دختران عمه، دختران دایی و دختران خالهٔ خود، و نیز همسرانی که همراه او هجرت کرده بودند، ازدواج کند؛