تفسیر آیهٔ ۵۱ سورهٔ احزاب

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « تُرْجِي مَنْ تَشٰاءُ مِنْهُنَّ وَ تُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشٰاءُ » (نوبت هر کدام از آنان را که بخواهی پس می‌اندازی و هر کدام را بخواهی نزد خویش جای می‌دهی...). «إرجاء» به معنای تأخیر انداختن و دور کردن است، و کنایه از رد کردن (نپذیرفتن) به شمار می‌رود؛ و «ایواء» به معنای مسکن‌دادن در جایی است و کنایه از پذیرفتن و ملحق ساختن به خود است.

و سیاق آیه نشان می‌دهد که مقصود، مختار بودن پیامبر (ص) در پذیرش یا رد زنی است که خود را به او بخشیده است.

و سخن خدا که می‌فرماید: « وَ مَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْكَ »، «ابتغاء» به معنای خواستن و طلب کردن است؛ یعنی هر یک از زنانی را که کنار گذاشته بودی و نپذیرفته بودی اگر طلب کنی، هیچ گناه و ملامتی بر تو نیست؛ به این معنا که برای تو جایز است زنانی را که خود را به تو بخشیده بودند و تو کنارشان نهاده و رد کرده بودی، پس از کنار گذاشتن و رد کردن، دوباره نزد خود بپذیری و به همسری درآوری.

و ممکن است اشاره به این باشد که پیامبر (ص) اختیار دارد میان همسرانش قَسْم (تقسیم نوبت شب‌ها) برقرار سازد یا قَسم را واگذارد؛ بنابراین نوبت هر یک از آنان را که بخواهد پس بیندازد و هر کدام را بخواهد پیش اندازد، و برخی از آنان را از نوبت کنار نهد و نوبتی برایش نگذارد، یا او را بطلبد و پس از کنار نهادن برایش نوبت قرار دهد. و این با سخن بعدی خداوند سازگارتر است که می‌فرماید: « وَ مَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلاٰ جُنٰاحَ عَلَيْكَ ذٰلِكَ أَدْنيٰ -أي أقرب- أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ -أي يسررن- وَ لاٰ يَحْزَنَّ وَ يَرْضَيْنَ بِمٰا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَ اللّٰهُ يَعْلَمُ مٰا فِي قُلُوبِكُمْ » (و هرکدام از آنان را که کنار نهاده‌ای اگر طلب کنی گناهی بر تو نیست؛ این نزدیک‌تر است -یعنی سزاوارتر است- به این‌که دیدگانشان روشن شود -یعنی شادمان گردند- و اندوهگین نشوند و همگی‌شان به آنچه به آنان داده‌ای خشنود باشند، و خدا آنچه را در دل‌های شماست می‌داند)؛ چرا که زنی که نوبتش پیش افتاده از سهمی که برایش معین شده شادمان می‌گردد و زنی که نوبتش پس افتاده امیدوار است که پس از این نوبتش جلو بیفتد.

و سخن خدا که می‌فرماید: « وَ كٰانَ اللّٰهُ عَلِيماً حَلِيماً » یعنی خداوند مصالح بندگانش را می‌داند و در کیفر دادن شتاب نمی‌ورزد.

دربارهٔ این آیه سخنان مختلف دیگری نیز هست؛ ولی آنچه آوردیم مناسب‌تر است، زیرا آیه در سیاق آیهٔ پیشین و پیوسته به آن قرار گرفته است، و روایات امامان اهل‌بیت (ع) نیز، چنان‌که خواهد آمد، بر همین معنا وارد شده است.

بحث روایی

در کتاب «مجمع‌البیان» دربارهٔ سخن خدای متعال: « تُرْجِي مَنْ تَشٰاءُ مِنْهُنَّ وَ تُؤْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشٰاءُ » (نوبت هر کدام از آنان را که بخواهی به تأخیر می‌اندازی و هر کدام را بخواهی نزد خود جای می‌دهی) [احزاب: ۵۱]، آمده است: امام باقر و امام صادق (ع) فرمودند: «هر کس را به تأخیر انداخت (ارجاء کرد)، با او ازدواج ننمود؛ و هر کس را نزد خود جای داد (ایواء کرد)، با او ازدواج کرد.»