تفسیر آیهٔ ۲۵ سورهٔ روم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مِنْ آيٰاتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّمٰاءُ وَ الْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذٰا دَعٰاكُمْ دَعْوَهً مِنَ الْأَرْضِ إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ » (و از نشانه‌های او این است که آسمان و زمین به فرمانش برپایند، سپس هنگامی که شما را با دعوتی از زمین فراخواند، بناگاه بیرون می‌آیید). «قیام» (برپایی و ایستادن) در برابر قعود (نشستن) است، و از آنجا که معتدل‌ترین حالت انسان است و به سبب آن بر انجام دادنِ همهٔ کارهایش توانایی می‌یابد، برای ثبوت و استقرارِ هر چیز در استوارترین حالتش به عاریت گرفته شده است؛ چنان‌که برای تدبیر امور نیز استعاره می‌شود؛ خدای متعال می‌فرماید: «أَ فَمَنْ هُوَ قٰائِمٌ عَليٰ كُلِّ نَفْسٍ بِمٰا كَسَبَتْ» (آیا کسی که بر هر جانی با آنچه به دست آورده نگهبان و مدبّر است...؛ رعد: ۳۳).

و مقصود از برپاییِ آسمان و زمین به فرمان خدا، پایداری و استقرارِ آن دو بر وضعیت خود از حرکت، سکون، دگرگونی و ثبات با فرمان خدای متعال است؛ و خداوند فرمان خود را چنین شناسانده است: «إِنَّمٰا أَمْرُهُ إِذٰا أَرٰادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ» (فرمان او هرگاه چیزی را اراده کند تنها این است که به آن بگوید: «موجود شو!»، پس بی‌درنگ موجود می‌شود؛ یس: ۸۲).

و این سخن او که: « ثُمَّ إِذٰا دَعٰاكُمْ دَعْوَهً مِنَ الْأَرْضِ إِذٰا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ » (سپس هنگامی که شما را با یک ندا از زمین فراخواند، ناگهان بیرون می‌آیید)، «إِذٰا»ی نخست شرطیه (بیانگر شرط) و «إِذٰا»ی دوم فجائیه (بیانگر رخداد ناگهانی) و جانشینِ «فاء» جزا است؛ و عبارت « مِنَ الْأَرْضِ » نیز وابسته به این واژه است:

« دَعْوَهً »؛ و این جمله به محل اعرابیِ جملهٔ نخست عطف شده است؛ زیرا مقصود از این جمله، یعنی سخنِ « ثُمَّ إِذٰا دَعٰاكُمْ » (سپس هنگامی که شما را فراخواند...)، همان رستاخیز و بازگشت به‌سوی خداست و در شمارِ نشانه‌ها نیست، بلکه گزارشی از رویدادی است که پیش‌تر بر آن استدلال شد و در ادامه نیز بر آن استدلال خواهد شد.

اما این سخنِ برخی که گفته‌اند: این جمله در تأویل مفرد (به‌معنای مصدرِ ساده) است و بر « أَنْ تَقُومَ » عطف شده و تقدیر کلام چنین است: «و از نشانه‌های او، برپایی آسمان و زمین به فرمان اوست، سپس بیرون‌آمدن شما هنگامی که شما را با ندایی از زمین فرابخواند»؛

لازمه‌اش این است که رستاخیز جزو نشانه‌ها شمرده شود، در حالی که از آن‌ها نیست؛ افزون بر این، رستاخیز یکی از اصول سه‌گانهٔ دین است که با نشانه‌ها بر آن استدلال می‌شود، نه آنکه خود دلیلی بر توحید باشد، بلکه اگر استدلالی در میان باشد، با توحید بر رستاخیز استدلال می‌شود؛ پس این نکته را دریاب.

از آنجا که نشانه‌های یادشده — از آفرینش انسان از خاک و آفرینش همسران برای آنان، تا اختلاف زبان‌ها و رنگ‌هایشان، و خوابیدن و فضل‌جویی‌شان (طلب روزی)، و نمایاندن آذرخش و فروفرستادن آب از آسمان — همگی نشانه‌هایی مربوط به تدبیر کار انسان هستند، به قرینهٔ سیاق، مراد از سخن خداوند که « أَنْ تَقُومَ السَّمٰاءُ وَ الْأَرْضُ » (اینکه آسمان و زمین برپا باشند)، پایداری آسمان و زمین بر وضعیت طبیعی و حالت عادی‌شان است تا با زندگی نوع انسان که به آن‌ها پیوسته است سازگار باشند؛ و سخن او که فرمود: « ثُمَّ إِذٰا دَعٰاكُمْ » (سپس هنگامی که شما را فراخواند...) به‌صورت ترتب زمانی بر آن مترتب شده است؛ یعنی بیرون‌آمدن انسان‌ها از زمین پس از این برپایی رخ می‌دهد و هم‌زمان با ویرانیِ آسمان و زمین است، چنان‌که آیات فراوانی در جای‌جای کلام خدای متعال از آن خبر می‌دهند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۳ تا ۲۵ با هم

مانند: « مَنٰامُكُمْ »، « يُرِيكُمُ » و « أَنْ تَقُومَ ».

تفسیر آیه‌های ۲۲ و ۲۵ با هم

از اینجا همچنین روشن می‌شود که مراد از سخن پیشین خداوند: « وَ مِنْ آيٰاتِهِ خَلْقُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » (و از نشانه‌های او آفرینش آسمان‌ها و زمین است)، آفرینش آن‌ها از جهت پیوندشان با زندگی بشر و سودرسانی به انسان است.

تفسیر آیه‌های ۲۰ تا ۲۵ با هم

نشانه‌های یادشده با این چیدمان آمده‌اند: از آغاز آفرینش و پیدایش انسان شروع شده، سپس به دسته‌بندی آنان به دو صنفِ نر و ماده پرداخته، آنگاه به پیوندِ هستی انسان با آسمان و زمین و گوناگونی زبان‌ها و رنگ‌هایشان اشاره کرده است، سپس تلاش در طلب روزی و آرامشِ خواب، آنگاه نشان‌دادن آذرخش و فروفرستادن باران‌ها را یادآور شده تا در نهایت به برپاییِ آسمان و زمین تا سرآمدی معین (اجل مسمی) می‌رسد تا آنچه از مدت زندگی برای این نوع انسانی مقدر شده کامل گردد و در پیِ آن رستاخیز رخ دهد؛ این بخشی از نکته‌هایی است که در ترتیب ذکر این آیات وجود دارد. ادامه در متن کامل