تفسیر آیهٔ ۲۶ سورهٔ روم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَهُ مَنْ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ » (و هر که در آسمان‌ها و زمین است از آنِ اوست؛ همگی فرمان‌بردار اویند). آیاتِ یادشده برای اثبات پروردگاری (ربوبیت) و معبودیتِ (الوهیت) خدای متعال سوق داده شده بودند، چنان‌که پیش‌تر به آن اشاره شد؛ و چون سخن به یادکردِ رستاخیز و بازگشت به‌سوی خدا رسید، در پیِ آن دلیلی بر امکانِ آن آورد، و این برهان از همان آفرینش و تدبیری برگرفته شده که در آیاتِ پیشین ذکر شد.

پس سخن خداوند که « وَ لَهُ مَنْ فِي السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ » (و هر که در آسمان‌ها و زمین است از آنِ اوست)، اشاره به فراگیریِ مالکیت حقیقی او بر همهٔ ساکنان آسمان‌ها و زمین دارد که همگی به‌سوی او محشور می‌شوند؛ زیرا هستیِ آنان از هر جهت، بر پایهٔ فقر و نیازمندی به خدای متعال وابسته است و به هیچ روی از او بی‌نیاز و مستقل نیستند؛ و این همان مالکیت حقیقی است که اثرش روا بودنِ تصرفِ مالک در ملک خویش به هر گونه‌ای است که بخواهد؛ بنابراین، خدای متعال حق دارد در مملوک‌های خود با انتقال‌دادنشان از سرای دنیا به سرای آخرت تصرف کند.

و خداوند این مطلب را با سخنِ خود تأکید کرد که: « كُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ » (همگی فرمان‌بردار اویند). «قنوت» — بنا بر آنچه راغب در کتاب مفردات آورده — پایبندی به اطاعت همراه با خضوع و فروتنی است؛ و مراد از اطاعت همراه با خضوع — چنان‌که سیاق آیه نشان می‌دهد — اطاعت تکوینی (فرمان‌بری در نظام آفرینش) است، نه اطاعت تشریعی (عمل به احکام دینی) که چه بسا نافرمانی در آن رخ دهد.

و این بدان جهت است که آن موجوداتْ فرشتگان، جن و انسان‌ها هستند؛ فرشتگان چیزی جز خضوعِ آمیخته به طاعت ندارند، و جن و انس نیز مطیع و تسلیمِ علل و اسباب تکوینی (جهان آفرینش) هستند؛ به گونه‌ای که هرگاه برای باطل کردن اثر علتی یا سببی تکوینی چاره‌اندیشی کنند، باز به علت و سببی دیگر از اسباب جهان متوسل می‌شوند. از سوی دیگر، دانش و اراده و اختیارِ آنان نیز همگی از اسباب تکوینی‌اند؛ پس جز آنچه خدا بخواهد—یعنی آن رخدادی که علل آن در خارج کامل شده باشد—پدید نمی‌آید، و از خواسته‌های آنان نیز چیزی تحقق نمی‌یابد مگر آنچه خدا رخصت داده و خواسته باشد. بنابراین، خداوند مالک خودِ آنان و مالک هر آن چیزی است که در اختیار دارند.