تفسیر آیهٔ ۲۰ سورهٔ روم

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ مِنْ آيٰاتِهِ أَنْ خَلَقَكُمْ مِنْ تُرٰابٍ ثُمَّ إِذٰا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ » (و از نشانه‌های او این است که شما را از خاکی آفرید، سپس بناگاه شما انسانی شدید که [در زمین] پراکنده می‌شوید). مراد از آفرینش از خاک، منتهی‌شدن آفرینش انسان به زمین است؛ زیرا مراحل پیدایش انسان از قبیل مُضغه (گوشت جویده‌شده)، عَلَقه (خون‌بسته)، نطفه یا غیر آن، ترکیب‌هایی زمینی هستند که سرانجام به عناصر زمینی می‌رسند.

و این سخن او: « ثُمَّ إِذٰا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ »؛ کلمهٔ «إِذٰا» فجائیه است (برای بیان رخدادی ناگهانی و شگفت)؛ یعنی ناگهان با این واقعیت روبه‌رو می‌شوید که انسان‌هایی هستید پراکنده در زمین. به این معنا که شما را از ترکیباتی زمینی می‌آفریند که آنچه از آن‌ها انتظار می‌رود، پدیده‌ای زمینی و بی‌جان همچون خودِ آن‌هاست، ولی ناگاه و یکباره انسانی دارای حیات و درک عقلانی می‌گردد که برای سامان‌دادن به کار زندگی در زمین پراکنده می‌شوند. بنابراین، این فرمودهٔ او: « ثُمَّ إِذٰا أَنْتُمْ بَشَرٌ تَنْتَشِرُونَ » در معنای این آیه است: «ثُمَّ أَنْشَأْنٰاهُ خَلْقاً آخَرَ» (سپس او را آفرینشی دیگر پدید آوردیم؛ مؤمنون: ۱۴).

بنابراین، آفرینش انسان—یعنی گردآوردن اجزای او از زمین و ترکیب‌کردن آن‌ها—یک نشانه است، و پدید آمدن این مجموعه به صورت انسانی برخوردار از حیات و درک عقلانی، نشانه‌ای دیگر (یا نشانه‌هایی دیگر) است که بر آفریدگاری زنده و دانا دلالت دارد که تدبیر امور را در دست دارد و این نظام شگفت‌انگیز را به جریان می‌اندازد.

و با این معنا روشن شد که کلمهٔ « ثُمَّ » برای تراخیِ رتبی (نشان‌دادن برتری و فاصلهٔ مرتبه) است، و این جمله عطف است بر سخن او:

« خَلَقَكُمْ » (شما را آفرید)، نه بر فرمودهٔ او: « أَنْ خَلَقَكُمْ » (اینکه شما را آفرید).

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۲۰ تا ۲۵ با هم

نشانه‌های یادشده با این چیدمان آمده‌اند: از آغاز آفرینش و پیدایش انسان شروع شده، سپس به دسته‌بندی آنان به دو صنفِ نر و ماده پرداخته، آنگاه به پیوندِ هستی انسان با آسمان و زمین و گوناگونی زبان‌ها و رنگ‌هایشان اشاره کرده است، سپس تلاش در طلب روزی و آرامشِ خواب، آنگاه نشان‌دادن آذرخش و فروفرستادن باران‌ها را یادآور شده تا در نهایت به برپاییِ آسمان و زمین تا سرآمدی معین (اجل مسمی) می‌رسد تا آنچه از مدت زندگی برای این نوع انسانی مقدر شده کامل گردد و در پیِ آن رستاخیز رخ دهد؛ این بخشی از نکته‌هایی است که در ترتیب ذکر این آیات وجود دارد. ادامه در متن کامل