تفسیر آیهٔ ۸ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَيْهِ حُسْناً وَ إِنْ جٰاهَدٰاكَ لِتُشْرِكَ بِي مٰا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلاٰ تُطِعْهُمٰا » (و به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند، و اگر آن دو با تو بکوشند تا چیزی را که دانشی بدان نداری شریک من سازی، از آنان پیروی مکن) تا پایان آیه. «توصیه» همان عهد و سفارش است و در اینجا به معنای امر و دستور است؛ و کلمهٔ « حُسْناً » (نیکی): مصدری در معنای وصف است که جانشین مفعول مطلقِ محذوف شده است، و در تقدیر چنین است: «و وصّینا الإنسان بوالدیه وصیة حسنة» یا «ذات حسن» (به انسان دربارهٔ پدر و مادرش سفارشی نیکو یا همراه با نیکی کردیم)، یعنی به او دستور دادیم که به آن دو نیکی کند. این مانند این سخن است: « وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً » (با مردم سخنی نیکو یا دارای نیکویی بگویید). همچنین ممکن است قرار دادنِ مصدر به جای وصف، برای مبالغه باشد، مانند تعبیر «زید عدل» (زید سراپا عدالت است)؛ و چه بسا توجیه‌های دیگری نیز برای آن آورده باشند.

و این سخن خدای متعال: « وَ إِنْ جٰاهَدٰاكَ لِتُشْرِكَ بِي » (و اگر آن دو بکوشند تا به من شرک آوری...) تا آخر، کامل‌کنندهٔ آن سفارش با خطابی رو در رو به انسان است؛ بدین‌گونه که اگر پدر و مادرش او را به شرک فراخواندند، از اطاعتِ آن دو نهی‌اش می‌کند. وجهِ این خطاب آن است که توصیه در معنای امر است؛ پس گویی گفته شده است: به انسان گفتیم به پدر و مادرت نیکی کن، و اگر آن دو با تو کوشیدند تا چیزی را که دانشی به آن نداری شریک من قرار دهی، از آنان اطاعت مکن.

و نفرمود: «و اینکه اگر آن دو کوشیدند تا او شرک ورزد، از آنان اطاعت نکند...»، به سبب آنکه در خطابِ مستقیم، صراحت و برطرف شدنِ ابهام وجود دارد؛ و به همین جهت نیز با ضمیر متکلمِ تنها فرمود: « لِتُشْرِكَ بِي » (تا برای من شریک بیاوری)، پس این نکته را دریاب. بازگشتِ معنای جمله به این است که ما انسان را از شرک‌ورزی در اطاعت از آن دو نهی کردیم و هر ابهامی را از آن زدودیم.

و در این کلام: « مٰا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ » (آنچه بدان دانشی نداری)، اشاره‌ای به علتِ نهی از اطاعت وجود دارد؛ زیرا دعوتِ آن دو به شرک با پرستش معبودی به جای خداوند، در حقیقت دعوت به جهل است، و پرستش چیزی که انسان بدان دانشی ندارد افترایی بر خدا به شمار می‌آید؛ در حالی که خداوند از پیرویِ غیرِ علم نهی فرموده و گفته است: «وَ لاٰ تَقْفُ مٰا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ» (و از آنچه بدان دانشی نداری پیروی مکن؛ اسراء: ۳۶).

و به همین مناسبت، در پایان آیه فرمود: « إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمٰا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » (بازگشت شما به سوی من است، پس شما را از آنچه انجام می‌دادید باخبر خواهم کرد)؛ یعنی به شما خواهم فهماند که کارهایتان چه معنایی دارد، که از جملهٔ آن‌ها بت‌پرستی و شرک‌آوری شما به خدای پاک و منزه است.

معنای آیه چنین است: ما دربارهٔ پدر و مادر به انسان سفارشی نیکو کردیم — و به او فرمان دادیم که به پدر و مادرت نیکی کن — و اگر آن دو نهایت کوشش خود را به کار بستند تا چیزی را شریک من قرار دهی، از آنان فرمان مبر؛ چرا که چنین کاری، پیروی از چیزی است که بدان دانشی نداری.

در این آیه — چنان‌که پیش‌تر اشاره شد — سرزنشی کنایی است نسبت به برخی از کسانی که ایمان آورده بودند، سپس بر اثر اصرار و فشار پدر و مادرشان از ایمان خود برگشتند.

بحث روایی

و در همان کتاب، ابن‌منذر، ابن ابی‌حاتم و ابن‌مردویه از سعد بن ابی‌وقاص روایت کرده‌اند که گفت: مادرم گفت: «نه غذایی می‌خورم و نه نوشیدنی‌ای می‌نوشم تا به محمد کافر شوی!» و از خوردن و آشامیدن خودداری کرد، تا جایی که با چوب دهانش را به زور باز می‌کردند؛ پس این آیه نازل شد: « وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَيْهِ حُسْناً » (عنکبوت: ۸: و به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادر خود نیکی کند...).

«آنان همان پدر و مادری هستند که او را به دنیا آورده‌اند.»

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۳ با هم

می‌گویم: چنان‌که می‌بینی، روایات دربارهٔ سبب نزول آیات با یکدیگر اختلاف دارند؛ و پیش‌تر گذشت که مقتضای سیاق آیات سوره این است که همگی یکپارچه مکی هستند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۵، ۶ و ۸ با هم

و در «تفسیر قمی» دربارهٔ سخن خدای متعال: « مَنْ كٰانَ يَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ » (عنکبوت: ۵) تا آخر آیه، آمده است: هر کس لقای الهی را دوست داشته باشد، موعدِ آن به سویش می‌آید؛ « وَ مَنْ جٰاهَدَ » (و هر کس مجاهده کند)، یعنی نفس خود را در برابر لذت‌ها، شهوت‌ها و گناهان مهار کند و بکوشد، « فَإِنَّمٰا يُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعٰالَمِينَ » (تنها به سود خود مجاهده می‌کند، چرا که خدا از جهانیان بی‌نیاز است) (عنکبوت: ۶). و دربارهٔ « وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَيْهِ حُسْناً » (و به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادر خود نیکی کند) (عنکبوت: ۸) فرمود: