تفسیر آیهٔ ۶ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و فرمودهٔ او: « وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا يُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعٰالَمِينَ » (و هر که جهاد و تلاش کند، تنها برای خود جهاد می‌کند؛ چرا که خدا بی‌گمان از جهانیان بی‌نیاز است)؛ «مجاهده» و «جهاد» مبالغه‌ای از ریشهٔ «جَهد» به معنای به‌کارگیری نهایت توان است. در این آیه به آنان هشداری است بر اینکه جهاد و تلاششان در راه خدا از رهگذر پایبندی به ایمان و شکیبایی در برابر سختی‌ها به خاطر او، چیزی نیست که سودش به خدای پاک و منزه بازگردد تا برای خودشان اهمیتی نداشته باشد و نسبت به خودشان بیهوده جلوه کند، بلکه سود آن تنها به خودشان بازمی‌گردد؛ زیرا خدای متعال از همهٔ جهانیان بی‌نیاز است. پس بر آنان است که به ایمان پایبند باشند و بر ناگواری‌های در راه آن پایداری ورزند.

پس سخن خدای متعال: « وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا يُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ »، تأکیدی بر استدلال آیهٔ پیشین است؛ و فرمودهٔ او:

« إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعٰالَمِينَ »، دلیل و بیان علّت برای جملهٔ پیش از خود است.

و اما این سخن که خدای متعال می‌فرماید: « وَ مَنْ جٰاهَدَ » (و هر کس بکوشد و جهاد کند...)، از آنچه پیش‌تر گذشت روشن شد که مراد از آن، جهاد با نفس است نه جنگیدن با کافران؛ بنابراین سخنِ درست این است که در هیچ‌یک از این آیات، دلیلی بر مدنی بودنِ این سوره یا بخشی از آن وجود ندارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵ تا ۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « مَنْ كٰانَ يَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللّٰهِ لَآتٍ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » (هر کس به دیدار خدا امید دارد، [بداند که] بی‌گمان موعدِ مقررِ الهی فرامی‌رسد، و او شنوای داناست)، تا پایانِ سه آیه [آیات ۵ تا ۷]. چون خدای سبحان مردم را به‌خاطر سبک شمردنِ امر ایمان و بازگشت از آن با هر آزمون و آزاری از سوی مشرکان نکوهش کرد، و مشرکان را نیز به‌سبب شکنجه و آزارِ مؤمنان و بازداشتنِ آنان از راه خدا — به انگیزهٔ خاموش ساختن نور خدا و به گمان ناتوان کردن او در آنچه خواسته است — توبیخ نمود و پندار هر دو گروه را باطل شمرد،

به بیانِ همان حقیقتی بازگشت که هیچ گریزی از آن نیست و وظیفهٔ واجبی که رهایی از آن ممکن نخواهد بود؛ و در این سه آیه بیان فرمود که هر کس به امید بازگشت به‌سوی خدا و دیدارِ او ایمان می‌آورد، باید بداند که آن موعد بی‌تردید فرامی‌رسد، و خداوند به گفتارهایش شنوا و به حالات و کارهایش داناست؛ پس باید هوشیار باشد و به‌حق ایمان بیاورد — ایمانی که هیچ آزمایش و آزاری او را از آن منصرف نسازد — و در راه خدا چنان‌که شایسته است جهاد کند. نیز بداند کسی که از جهادِ خود سود می‌برد تنها خودِ اوست، و خدای سبحان نه به ایمانِ او نیازی دارد و نه به هیچ‌یک از جهانیان؛ و همچنین بداند که اگر ایمان بیاورد و کار شایسته انجام دهد، خدا حتماً از بدی‌هایش درمی‌گذرد و به بهترین کارهایش پاداش خواهد داد. این دو آگاهیِ پایانی، آگاهیِ نخست را تأکید و تثبیت می‌کنند و پایبندی به ایمان و پایداری در برابر فتنه‌ها و سختی‌ها در راه خدا را ایجاب می‌نمایند.

تفسیر آیه‌های ۵ و ۶ با هم

التفات (تغییر لحن گفتار) از سیاق متکلم با غیر (به‌کارگیری ضمیر «ما») به اسم جلاله («الله») در این دو آیه، نظیر همان التفاتی است که پیش‌تر در این سخن گذشت: « فَلَيَعْلَمَنَّ اللّٰهُ الَّذِينَ صَدَقُوا » (قطعاً خدا کسانی را که راست گفته‌اند معلوم می‌دارد) تا پایان آیه.

تفسیر آیه‌های ۶، ۱۰ و ۱۱ با هم

نظیر این دو آیه، کلام پیشین الهی است: « وَ مَنْ جٰاهَدَ فَإِنَّمٰا يُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ » (و هر کس بکوشد و جهاد کند، تنها برای خود جهاد می‌کند)؛ زیرا روشن است که جهاد و کارزار تنها در مدینه و پس از هجرت واقع شد.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۳ با هم

می‌گویم: چنان‌که می‌بینی، روایات دربارهٔ سبب نزول آیات با یکدیگر اختلاف دارند؛ و پیش‌تر گذشت که مقتضای سیاق آیات سوره این است که همگی یکپارچه مکی هستند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۵، ۶ و ۸ با هم

و در «تفسیر قمی» دربارهٔ سخن خدای متعال: « مَنْ كٰانَ يَرْجُوا لِقٰاءَ اللّٰهِ » (عنکبوت: ۵) تا آخر آیه، آمده است: هر کس لقای الهی را دوست داشته باشد، موعدِ آن به سویش می‌آید؛ « وَ مَنْ جٰاهَدَ » (و هر کس مجاهده کند)، یعنی نفس خود را در برابر لذت‌ها، شهوت‌ها و گناهان مهار کند و بکوشد، « فَإِنَّمٰا يُجٰاهِدُ لِنَفْسِهِ إِنَّ اللّٰهَ لَغَنِيٌّ عَنِ الْعٰالَمِينَ » (تنها به سود خود مجاهده می‌کند، چرا که خدا از جهانیان بی‌نیاز است) (عنکبوت: ۶). و دربارهٔ « وَ وَصَّيْنَا الْإِنْسٰانَ بِوٰالِدَيْهِ حُسْناً » (و به انسان سفارش کردیم که به پدر و مادر خود نیکی کند) (عنکبوت: ۸) فرمود: