تفسیر آیهٔ ۶۰ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ كَأَيِّنْ مِنْ دَابَّهٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّٰهُ يَرْزُقُهٰا وَ إِيّٰاكُمْ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » (و چه بسیار جنبنده‌ای که روزیِ خود را برنمی‌دارد [و ذخیره نمی‌کند]، خداست که به آن و به شما روزی می‌دهد و او شنوای داناست)؛ واژهٔ «كَأَيِّن» برای افادهٔ تکثیر (چه بسیار) است، و منظور از حملِ روزی همان ذخیره کردنِ آن است؛ همان‌طور که انسان و از میان دیگر جانورانْ مورچه، موش و زنبور عسل چنین می‌کنند.

در این آیه، آرامش‌بخشی به جان مؤمنان و قوتی برای دل‌هایشان نهفته است؛ بدین معنا که اگر در راه خدا هجرت کنند، روزی‌شان هر کجا که باشند به آنان می‌رسد و از گرسنگی نخواهند مُرد، چراکه روزی‌رسانِ آنان پروردگارشان است نه وطن‌هایشان. [خداوند] می‌فرماید: چه بسیار جنبندگانی که هیچ روزیِ ذخیره‌شده‌ای ندارند، اما خدا هم به آن‌ها و هم به شما گروهِ آدمیان ــ که روزی‌ها را ذخیره می‌کنید ــ روزی می‌رساند، و او شنوای داناست.

و پایان‌بخشیدن به آیه با دو نام گرامیِ «السمیع» (شنوا) و «العلیم» (دانا)، اشاره به دلیل و برهانِ مضمون آن است؛ به این بیان که انسان و دیگر جنبندگان نیازمند روزی‌اند و با زبانِ نیاز خویش، آن را از خدا می‌طلبند؛ و خدای پاک و منزه شنوای دعا و دانای نیازهای آفریدگان خویش است، و مقتضای این دو نام گرامی آن است که به آنان روزی دهد.

بحث روایی

و در «مجمع‌البیان» از عطاء از ابن‌عمر نقل شده است که گفت: همراه پیامبر خدا (ص) بیرون رفتیم تا وارد یکی از باغ‌های انصار شدیم؛ پیامبر (ص) شروع به برچیدن خرما و خوردنِ آن کرد و به من فرمود: «ای ابن‌عمر، چرا نمی‌خوری؟» گفتم: ای پیامبر خدا، میل ندارم. فرمود: «اما من میل دارم و این چهارمین صبحگاهی است که غذایی نچشیده‌ام؛ و اگر می‌خواستم از پروردگارم طلب می‌کردم تا پادشاهی‌ای مانند شوکت کسری و قیصر به من عطا کند؛ پس حالِ تو چگونه خواهد بود ای ابن‌عمر، آنگاه که با قومی بمانی که از سرِ سستیِ یقین، روزیِ یک سالِ خود را ذخیره و پنهان می‌کنند؟» به خدا سوگند از جای خویش تکان نخورده بودیم که این آیه نازل شد: « وَ كَأَيِّنْ مِنْ دَابَّهٍ لاٰ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللّٰهُ يَرْزُقُهٰا وَ إِيّٰاكُمْ-وَ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » (و چه بسیار جنبنده‌ای که توان حمل و ذخیرهٔ روزی خود را ندارد؛ خدا به او و به شما روزی می‌دهد، و او شنوای داناست) [عنکبوت: ۶۰]. می‌گویم: این روایت در کتاب «الدر المنثور» نیز نقل شده و سند آن ضعیف شمرده شده است؛ افزون بر این، با قرار داشتنِ آیه در سیاق آیات پیش از خود نیز سازگاری ندارد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۶ تا ۶۰ با هم

هنگامی که سخن در سرزنش کسانی از مؤمنان که از ترس فتنه و شکنجه از دین خود برگشته بودند به پایان رسید، روی سخن را متوجه دیگر مؤمنانی ساخت که مشرکان در مکه آنان را ضعیف شمرده بودند و به فتنه و عذاب تهدیدشان می‌کردند؛ پس به آنان فرمان داد که شکیبایی ورزند و بر پروردگارشان توکل کنند، و اگر کار دینداری و برپاداشتن واجبات بر ایشان دشوار شد، از مکه هجرت کنند و از مسألهٔ روزی نترسند، زیرا روزی بر عهدهٔ خدای پاک و منزه است و اگر کوچ کنند و هجرت نمایند، به آنان روزی می‌بخشد همان‌گونه که در دیارشان روزی‌شان می‌داد. ادامه در متن کامل