تفسیر آیهٔ ۵۷ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « كُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَهُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنٰا تُرْجَعُونَ » (هر جانی چشندهٔ مرگ است، سپس به سوی ما بازگردانده می‌شوید)؛ این آیه تأکیدی است بر فرمان پیشین در فرمودهٔ او که: « فَإِيّٰايَ فَاعْبُدُونِ » (تنها مرا بپرستید)، و به‌منزلهٔ زمینه‌سازی برای سخنِ پس از آن است که می‌فرماید: « اَلَّذِينَ صَبَرُوا » (کسانی که شکیبایی ورزیدند...).

و فرمودهٔ او: « كُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَهُ الْمَوْتِ » (هر جانی چشندهٔ مرگ است) از قبیل استعاره به کنایه است. و مقصود این است که هر جانی ناگزیر خواهد مُرد؛ و التفات (تغییر لحن گفتار) در فرمودهٔ او: « ثُمَّ إِلَيْنٰا تُرْجَعُونَ » (سپس به سوی ما بازگردانده می‌شوید) از سیاق سخن گفتنِ انفرادی به سیاق گفتارِ همراه با غیر، برای دلالت بر عظمت است.

و چکیدهٔ معنا این است: زندگی دنیا جز روزهایی اندک نیست، و مرگ در پیِ آن است و سپس بازگشت به سوی ما برای حسابرسی خواهد بود؛ پس نباید فریبندگی و زینتِ زندگی دنیا ــ که زینتی گذرا و نابودشدنی است ــ شما را از آماده شدن برای دیدار خدا با ایمان و عمل بازدارد؛ چراکه سعادت همیشگی در همان آمادگی است و محروم ماندن از آن، مایهٔ هلاکتِ ابدی و جاودانه خواهد بود.

بحث روایی

و در «عیون اخبار الرضا»، به سند خود از امام رضا (ع) آورده است که فرمود: پیامبر خدا (ص) فرمود: هنگامی که آیهٔ « إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ » (بی‌تردید تو می‌میری و آنان نیز می‌میرند) [زمر: ۳۰] نازل شد، گفتم: پروردگارا، آیا همهٔ آفریدگان می‌میرند و پیامبران باقی می‌مانند؟ پس آیهٔ « كُلُّ نَفْسٍ ذٰائِقَهُ الْمَوْتِ » (هر جانداری چشندهٔ مرگ است) [عنکبوت: ۵۷] نازل شد.

می‌گویم: این روایت را در کتاب «الدر المنثور» نیز از ابن‌مردویه از علی (ع) نقل کرده است،

اما متن آن خالی از اشکال نیست؛ زیرا این کلام الهی: « إِنَّكَ مَيِّتٌ وَ إِنَّهُمْ مَيِّتُونَ » از رحلت پیامبر (ص) و مرگ دیگر مردمان خبر می‌دهد، و آن حضرت (ص) می‌دانست که پیامبران پیش از ایشان همگی از دنیا رفته‌اند؛ بنابراین وجهی ندارد که بفرماید: «آیا همهٔ آفریدگان می‌میرند و پیامبران باقی می‌مانند؟».

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۶ تا ۶۰ با هم

هنگامی که سخن در سرزنش کسانی از مؤمنان که از ترس فتنه و شکنجه از دین خود برگشته بودند به پایان رسید، روی سخن را متوجه دیگر مؤمنانی ساخت که مشرکان در مکه آنان را ضعیف شمرده بودند و به فتنه و عذاب تهدیدشان می‌کردند؛ پس به آنان فرمان داد که شکیبایی ورزند و بر پروردگارشان توکل کنند، و اگر کار دینداری و برپاداشتن واجبات بر ایشان دشوار شد، از مکه هجرت کنند و از مسألهٔ روزی نترسند، زیرا روزی بر عهدهٔ خدای پاک و منزه است و اگر کوچ کنند و هجرت نمایند، به آنان روزی می‌بخشد همان‌گونه که در دیارشان روزی‌شان می‌داد. ادامه در متن کامل