تفسیر آیهٔ ۵۶ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا عِبٰادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وٰاسِعَهٌ فَإِيّٰايَ فَاعْبُدُونِ » (ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، بی‌گمان زمین من گسترده است؛ پس تنها مرا بپرستید). این سخن روی خطاب را متوجه مؤمنانی می‌کند که در سرزمین کفر گرفتار شده بودند و توانایی آشکار ساختن دین حق و عمل به آیین آن را نداشتند؛ و پایان آیه نیز بر همین نکته دلالت دارد.

و اینکه می‌فرماید: « إِنَّ أَرْضِي وٰاسِعَهٌ » (بی‌گمان زمین من گسترده است)، آنچه از سیاق برمی‌آید این است که مراد از زمین، همین کره‌ای است که بر آن زندگی می‌کنیم؛ و اضافه شدنش به ضمیر متکلم («زمین من») برای اشاره به این است که نزد خداوند تفاوتی میان بخش‌های زمین نیست که او را در کدام قطعه از آن عبادت کنند. گسترده بودن زمین نیز کنایه از آن است که اگر در گوشه‌ای از آن، پذیرفتن دین حق و عمل به آن ناممکن شود، گوشه‌های دیگری هست که این کار در آن‌ها ناممکن نیست؛ بنابراین عبادتِ خدای متعال به‌تنهایی، در هیچ حالی ناممکن نخواهد بود.

و کلام الهی: « فَإِيّٰايَ فَاعْبُدُونِ » (پس تنها مرا بپرستید)؛ «فاء» نخست، برای نتیجه‌گیری از فراخیِ زمین است؛ یعنی هرگاه چنین است، پس تنها مرا بپرستید. و «فاء» دوم، فای جزا برای شرطِ محذوفی است که کلام بر آن دلالت می‌کند. و ظاهر آن است که پیش‌انداختن «إِيّٰايَ» برای رساندن معنای حصر (انحصار) است؛ بنابراین، از نوع «قصر قلب» (انحصار بندگی برای دگرگون ساختن پندار باطلِ مخاطب) خواهد بود و معنایش این است: غیری را نپرستید، بلکه فقط مرا عبادت کنید. و عبارت « فَاعْبُدُونِ » نیز جانشین پاسخ شرط (جزا) شده است.

و چکیدهٔ معنا این است: زمینِ من پهناور است؛ اگر بندگی من در گوشه‌ای از آن برایتان ناممکن شد، گوشهٔ دیگری از آن برای عبادتِ من گنجایشِ شما را دارد. پس چون چنین است، تنها مرا بپرستید و غیر مرا عبادت نکنید؛ بنابراین اگر عبادتِ من در بخشی از زمین برایتان ناممکن گشت، به سرزمینی دیگر هجرت کنید و در آن‌جا فقط مرا بپرستید.

بحث روایی

در تفسیر قمی، در روایتی از ابوالجارود از امام باقر (ع) دربارهٔ سخن خدای متعال آمده است:

دربارهٔ « يٰا عِبٰادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي وٰاسِعَهٌ » (ای بندگان من که ایمان آورده‌اید، بی‌گمان زمین من گسترده است) [عنکبوت: ۵۶] فرمود: از پادشاهان و حاکمان اهل فسق فرمان نبرید؛ پس اگر از آنان بیم داشتید که شما را از دینتان گمراه سازند، بی‌گمان زمین من پهناور است [پس هجرت کنید]. و او [در قرآن] می‌فرماید: « فِيمَ كُنْتُمْ قٰالُوا كُنّٰا مُسْتَضْعَفِينَ فِي الْأَرْضِ » (در چه حالی بودید؟ گفتند: ما در زمین مستضعف و ناتوان بودیم)، پس [خداوند] فرمود: « أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللّٰهِ وٰاسِعَهً فَتُهٰاجِرُوا فِيهٰا » (مگر زمین خدا پهناور نبود تا در آن هجرت کنید؟) [نساء: ۹۷].

و در «مجمع‌البیان» آمده است: و امام صادق (ع) فرمود: معنایش این است که هرگاه در سرزمینی که در آن هستی نافرمانیِ خدا شد، از آنجا بیرون رو و به جایی دیگر [هجرت] کن.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۶ تا ۶۰ با هم

هنگامی که سخن در سرزنش کسانی از مؤمنان که از ترس فتنه و شکنجه از دین خود برگشته بودند به پایان رسید، روی سخن را متوجه دیگر مؤمنانی ساخت که مشرکان در مکه آنان را ضعیف شمرده بودند و به فتنه و عذاب تهدیدشان می‌کردند؛ پس به آنان فرمان داد که شکیبایی ورزند و بر پروردگارشان توکل کنند، و اگر کار دینداری و برپاداشتن واجبات بر ایشان دشوار شد، از مکه هجرت کنند و از مسألهٔ روزی نترسند، زیرا روزی بر عهدهٔ خدای پاک و منزه است و اگر کوچ کنند و هجرت نمایند، به آنان روزی می‌بخشد همان‌گونه که در دیارشان روزی‌شان می‌داد. ادامه در متن کامل