تفسیر آیهٔ ۴۳ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ تِلْكَ الْأَمْثٰالُ نَضْرِبُهٰا لِلنّٰاسِ وَ مٰا يَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ » (و این مثل‌ها را برای مردم می‌زنیم، و جز اهل دانش، [حقیقت] آن‌ها را درنمی‌یابند) (عنکبوت: ۴۳).
این آیه اشاره می‌کند که مثل‌های زده‌شده در قرآن، با آنکه همگانی‌اند و به گوش عموم مردم می‌رسند، امّا احاطه بر حقیقت معانی‌شان و رسیدن به لبّ مقاصد آن‌ها ویژهٔ اهل دانش است؛ همان کسانی که حقایق امور را درمی‌یابند و بر ظواهر آن‌ها متوقف نمی‌شوند.

دلیل بر این معنا، تعبیر « وَ مٰا يَعْقِلُهٰا » (و حقیقت آن‌ها را تعقل نمی‌کنند) است، به جای آنکه بفرماید «و ما يؤمن بها» (و به آن‌ها ایمان نمی‌آورند) یا تعبیری هم‌معنای آن.

بنابراین، مردم در دریافت مثل‌های زده‌شده در کلام خدای متعال، به تناسب درک و فهمشان با یکدیگر تفاوت دارند: شنونده‌ای هست که بهره‌اش از مَثَل چیزی جز شنیدن الفاظ و تصوّر مفاهیم ساده و ابتداییِ آن نیست، بی‌آنکه در آن تعمّق کند و به ژرفایش راه یابد؛ و شنونده‌ای نیز هست که با گوش خود همان را می‌شنود که اینان می‌شنوند، امّا سپس در مقاصد عمیق آن فرو می‌رود و به حقایق ظریف و زیبایش پی می‌برد.

در این سخن، هشداری است بر اینکه مثل‌زدنِ سرپرست‌گرفتنِ دیگران به جای خدا، به ساختن خانهٔ عنکبوت که سست‌ترینِ خانه‌هاست، صرفاً یک تمثیل شاعرانه و ادعایی بی‌پایه و بی‌برهان نیست؛ بلکه بر حجتی برهانی و حقیقتی استوار و پابرجا تکیه دارد، و این همان حقیقتی است که آیهٔ بعد به آن اشاره می‌کند.

بحث روایی

در کتاب «مجمع‌البیان» دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ مٰا يَعْقِلُهٰا إِلاَّ الْعٰالِمُونَ » (عنکبوت: ۴۳؛ و جز دانایان آن را درنمی‌یابند) آمده است:

واحدی با سند خود از جابر روایت کرده است که گفت: پیامبر (ص) این آیه را تلاوت فرمودند و گفتند: «دانا کسی است که پیام خدا را دریابد، پس به طاعت او عمل کند و از خشمش دوری گزیند».