تفسیر آیهٔ ۴۲ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « إِنَّ اللّٰهَ يَعْلَمُ مٰا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَ هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ » (بی‌گمان خدا آنچه را به جای او می‌خوانند — از هر چیزی که باشد — می‌داند، و او شکست‌ناپذیر سنجیده‌کار است). ممکن است «مٰا» در « مٰا يَدْعُونَ » موصوله (آنچه)، نافیه (حرف نفی)، استفهامیه یا مصدریه باشد؛ و «مِنْ» در « مِنْ شَيْءٍ » بنا بر احتمال دوم (نافیه) زایدِ تأکیدی است، و بر پایهٔ سایر احتمالات بیانیه است. راجح‌ترینِ احتمالات، دو احتمال نخستند و برترینِ آن‌ها همان احتمال اول (موصوله بودن) است.

معنای آیه بر پایهٔ احتمال دوم این است: خداوند می‌داند که آنان به‌جای او هیچ‌چیز را نمی‌خوانند؛ یعنی معبودانی که می‌پرستند هیچ واقعیتی ندارند. در این صورت، چنان‌که صاحب کشاف گفته است، این سخن تأکیدی بر آن مَثَل و فراتر از آن خواهد بود، چراکه آنچه را مشرکان می‌خوانند اصلاً «چیزی» به شمار نیاورده است.

و معنای آیه بنا بر احتمال نخست این است: خداوند آن چیزی را که مشرکان به‌جای او می‌خوانند به‌خوبی می‌داند و از آن ناآگاه نیست؛ بنابراین کنایه از آن است که این مَثَل کاملاً به‌جا زده شده، و سرپرستانِ آنان از ولایت جز نامی ندارند.

دو نام گرامی «العزیز» و «الحکیم» در پایان آیه نیز بر همین معنا تأکید می‌ورزند؛ چرا که خدای متعال، آن «عزیز» (شکست‌ناپذیری) است که هیچ چیز بر او چیره نمی‌شود، از این رو همان‌گونه که در آفرینش و پدیدآوردن، هیچ‌کس شریک او نیست، در تدبیر فرمانروایی‌اش نیز احدی با او شریک نمی‌باشد. و او «حکیم» (فرزانه‌ای) است که کار و تدبیرش در نهایت استواری و اتقان است، پس تدبیر آفریدگانش را به هیچ‌کس واگذار نمی‌کند؛ و این بیان مانند مقدمه و زمینه‌چینی است برای آنچه به زودی در این فرموده‌اش روشن خواهد ساخت: « خَلَقَ اللّٰهُ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضَ بِالْحَقِّ » (خدا آسمان‌ها و زمین را به حق آفرید) (عنکبوت: ۴۴).