تفسیر آیهٔ ۱۳ سورهٔ عنکبوت

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَيَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ وَ لَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ عَمّٰا كٰانُوا يَفْتَرُونَ » (و قطعاً بارهای سنگینِ [گناهانِ] خود را و بارهایی سنگین همراه با بارهای سنگینِ خود بر دوش خواهند کشید، و مسلماً در روز قیامت از آنچه افترا می‌بستند بازخواست خواهند شد). این سخن، متممِ سخنِ پیشین در ردّ مشرکان است و در جایگاه استدراک (رفع توهمِ پیشین) قرار دارد؛ به این معنا که آنان عینِ گناهانِ گمراه‌شدگان را بر دوش نمی‌کشند، چرا که آن گناهان گریبانگیرِ خودِ مرتکبان است، بلکه بارهایی سنگین از گناه، همانند گناهان مرتکبان را بر دوش خواهند کشید، بدون آنکه چیزی از گناهانِ آنان کاسته شود؛ بنابراین به سبب آنکه خود گمراه و گمراه‌کننده‌اند، آن بارها را افزون بر بارهای سنگینِ گناهانِ خویش حمل خواهند کرد.

پس این آیه در معنای همین سخن خدای متعال است که می‌فرماید: «لِيَحْمِلُوا أَوْزٰارَهُمْ كٰامِلَهً يَوْمَ الْقِيٰامَهِ وَ مِنْ أَوْزٰارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ» (تا در روز قیامت، بارهای گناهانِ خود را به کمال، و بخشی از بارهای گناهانِ کسانی را که نادانسته گمراهشان می‌کنند بر دوش کشند؛ نحل: ۲۵).

و این سخنِ [خدا] که: « وَ لَيُسْئَلُنَّ يَوْمَ الْقِيٰامَهِ عَمّٰا كٰانُوا يَفْتَرُونَ » (و قطعاً در روز قیامت از آنچه افترا می‌بستند بازخواست خواهند شد)؛ شرکِ آنان افترایی بر خدای پاک و منزه است، و همچنین ادعایشان مبنی بر تواناییِ انجام دادنِ آنچه وعده دادند و اینکه خداوند چنین اجازه‌ای به آنها می‌دهد نیز افتراست.

بحث روایی

و در کتاب «الدر المنثور»، ابن ابی‌شیبه در «المصنّف» و ابن منذر از ابن حنفیه روایت کرده‌اند که گفت: ابوجهل و بزرگان قریش هنگامی که مردم برای اسلام آوردن نزد پیامبر (ص) می‌آمدند، سر راهشان قرار می‌گرفتند و می‌گفتند: او شراب، زنا و آنچه را عرب انجام می‌دادند حرام می‌شمارد؛ پس بازگردید که ما بارهای گناه شما را بر دوش می‌کشیم. پس این آیه نازل شد: « وَ لَيَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ » (و قطعاً بارهای سنگین [گناهان] خود و بارهایی دیگر را همراه با بارهای خود بر دوش خواهند کشید) (عنکبوت: ۱۳).

و در همان کتاب، احمد از حذیفه روایت کرده است که گفت: در روزگار پیامبر خدا (ص) نیازمندی درخواست کمک کرد و مردم [ابتدا] دست نگه داشتند؛ سپس مردی به او کمکی داد و به دنبال آن، دیگران نیز بخشیدند. پس پیامبر (ص) فرمود: «هر کس سنت و روش نیکی پایه‌گذاری کند که به آن عمل شود، پاداش آن و پاداشی همانند پاداش پیروی‌کنندگان از آن برای او خواهد بود، بی‌آنکه چیزی از پاداش‌های آنان کاسته شود؛ و هر کس سنت و روش بدی پایه‌گذاری کند که به آن عمل شود، بار گناه آن و باری همانند گناهان پیروی‌کنندگان از آن بر دوش او خواهد بود، بی‌آنکه چیزی از گناهان آنان کاسته شود.»

می‌گویم: در این معنا روایت‌های دیگری نیز هست و در برخی از آن‌ها، سخن خدای متعال: « وَ لَيَحْمِلُنَّ أَثْقٰالَهُمْ وَ أَثْقٰالاً مَعَ أَثْقٰالِهِمْ » (و بی‌گمان بارهای گران خود و بارهایی همراه بارهای خویش بر دوش خواهند کشید) بدین‌گونه تفسیر شده است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۱ تا ۱۳ با هم

می‌گویم: چنان‌که می‌بینی، روایات دربارهٔ سبب نزول آیات با یکدیگر اختلاف دارند؛ و پیش‌تر گذشت که مقتضای سیاق آیات سوره این است که همگی یکپارچه مکی هستند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۲ و ۱۳ با هم

و در همان کتاب دربارهٔ سخن خدای متعال: « وَ قٰالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا-اِتَّبِعُوا سَبِيلَنٰا وَ لْنَحْمِلْ خَطٰايٰاكُمْ » (و کسانی که کافر شدند به کسانی که ایمان آوردند گفتند: راه ما را پیروی کنید و بگذارید ما گناهانتان را بر عهده گیریم) (عنکبوت: ۱۲) آمده است: کافران به مؤمنان می‌گفتند: با ما همراه شوید، زیرا آنچه شما از آن می‌ترسید چیزی نیست، و اگر هم حق باشد ما بار گناهانتان را به دوش می‌کشیم. از این رو خدای عزوجل آنان را دو بار عذاب می‌کند: یک بار برای گناهان خودشان و یک بار برای گناهان دیگران.