تفسیر آیهٔ ۹۴ سورهٔ شعراء

تفسیر این آیه در المیزان

بحث روایی

همچنین در کافی با دو سند از ابوبصیر، از امام باقر و امام صادق (ع) روایت شده است:

دربارهٔ سخن خدای عزوجل: « فَكُبْكِبُوا فِيهٰا هُمْ وَ الْغٰاوُونَ » ([پس آنان و گمراهان سرنگون در آن افکنده شوند]) فرمودند: آنان کسانی هستند که عدل و حق را با زبان‌هایشان ستودند، سپس در عمل با آن مخالفت کرده و به راه دیگری رفتند.

می‌گویم: این معنا را قمی در تفسیر خود و برقی در المحاسن از امام صادق (ع) نیز روایت کرده‌اند،

و ظاهر این است که این روایت در ذیل این سخن خدای متعال آمده بوده است: « وَ الشُّعَرٰاءُ يَتَّبِعُهُمُ الْغٰاوُونَ » ([و شاعران را گمراهان پیروی می‌کنند]) (شعراء: ۲۲۴)؛ زیرا پس از آن، خدای متعال می‌فرماید: « وَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ مٰا لاٰ يَفْعَلُونَ » ([و اینکه آنان سخنانی می‌گویند که خود عمل نمی‌کنند]) (شعراء: ۲۲۶). بنابراین، آوردن این روایت در ذیل آیهٔ « فَكُبْكِبُوا فِيهٰا » خطایی است که رخ داده، و این امر برای اهل تأمل کاملاً روشن است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۹۴ و ۹۵ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « فَكُبْكِبُوا فِيهٰا هُمْ وَ الْغٰاوُونَ وَ جُنُودُ إِبْلِيسَ أَجْمَعُونَ » (پس آنها و گمراهان و لشکریان ابلیس، همگی با سر در آن سرنگون می‌شوند). در زبان عربی گفته می‌شود: «كَبَّهُ فَانْكَبَّ»، یعنی او را با صورت بر زمین افکند؛ و «كَبْكَبَهُ» یعنی او را پی‌درپی با صورت بر زمین انداخت. بنابراین، این واژه بر تکرارِ سرنگون ساختن دلالت دارد؛ همانند «دَبَّ و دَبْدَبَ» (آهسته رفت و پی‌درپی گام برداشت)، «ذَبَّ و ذَبْذَبَ» (راند و پیاپی تکان داد)، «زَلَّ و زَلْزَلَ» (لغزید و مکرر لرزاند) و «دَكَّ و دَكْدَكَ» (کوفت و پیوسته خرد کرد).

ضمیر جمع در فرمودهٔ او: « فَكُبْكِبُوا فِيهٰا هُمْ » به بت‌ها بازمی‌گردد؛ همان‌گونه که این سخن خدای متعال بر آن دلالت دارد: «إِنَّكُمْ وَ مٰا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللّٰهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ» (انبیاء: ۹۸؛ «شما و آنچه به‌جای خدا می‌پرستیدید، هیزم جهنم هستید»). این بت‌ها یکی از سه گروهی هستند که آیه بیان می‌دارد روز قیامت در جهنم سرنگون می‌گردند. گروه دوم، گمراهانی هستند که این سرنوشت برایشان حتمی شده است؛ چنان‌که در آیهٔ سورهٔ حجر پیش‌تر گذشت. گروه سوم، لشکریان ابلیس هستند که همان همنشینان شیطانی‌اند که قرآن یادآور می‌شود هرگز از اهل گمراهی جدا نمی‌شوند تا آنکه وارد آتش گردند؛ خدای متعال می‌فرماید: «وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطٰاناً فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ -إلي أن قال- وَ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْيَوْمَ إِذْ ظَلَمْتُمْ أَنَّكُمْ فِي الْعَذٰابِ مُشْتَرِكُونَ» (زخرف: ۳۹؛ «و هر کس از یاد خدای رحمان روی بگرداند، شیطانی بر او می‌گماریم تا همنشین همیشگی او باشد... [تا آنجا که فرمود:] امروز هرگز برای شما سودی ندارد، زیرا ستم کردید، و شما در عذاب با یکدیگر شریک هستید»).