تفسیر آیهٔ ۷۲ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَرٰاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ هُوَ خَيْرُ الرّٰازِقِينَ » (یا مگر از آنان پاداش و هزینه‌ای می‌خواهی؟ در حالی که پاداش و روزیِ پروردگارت بهتر است و او بهترینِ روزی‌رسانان است). در مجمع‌البیان گفته است: ریشهٔ «خراج» و «خرج» یکی است و آن درآمد و مالیاتی است که به صورت وظیفه و مقرری پرداخت می‌شود؛ پایان سخن او.

و این، چهارمین بهانه‌ای است که در این آیات ذکر شده و رد گردیده و به سبب آن توبیخ شده‌اند. خداوند آن را با این سخنِ خود بیان فرموده است: « أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً » (یا مگر از آنان مزدی می‌خواهی؟)؛ یعنی مالی که به عنوان رسم و مقرری به تو بپردازند. سپس با این سخن، بی‌نیازیِ پیامبر (ص) را یادآور شده است: « فَخَرٰاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ هُوَ خَيْرُ الرّٰازِقِينَ » (در حالی که پاداش و روزیِ پروردگارت بهتر است و او بهترینِ روزی‌رسانان است)؛ یعنی همانا خداوند روزی‌بخشِ توست و نیازی به پرداخت و هزینهٔ آنان نداری. و دستور به آگاه ساختنِ آنان از این مطلب، در آیاتی مانندِ «قُلْ لاٰ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً» (بگو: از شما بر این [رسالت] هیچ پاداشی نمی‌خواهم؛ انعام: ۹۰، شوری: ۲۳) بارها تکرار شده است.

با آنچه در این آیه ذکر شد، چهار بهانه از بهانه‌های باطلِ آنان که به خودشان بازگردانده شده، کامل گردید که موضوعات گوناگونی دارند: نخستینِ آن‌ها: « أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ » (آیا در این سخن نیندیشیده‌اند؟) به قرآن بازمی‌گردد؛ دومین: « أَمْ جٰاءَهُمْ مٰا لَمْ يَأْتِ آبٰاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ » (یا مگر چیزی برایشان آمده که برای نیاکان پیشینشان نیامده بود؟) به آیینی راجع است که به سوی آن فراخوانده می‌شوند؛ سومین: « أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّهٌ » (یا می‌گویند او جنونی دارد؟) به شخصِ پیامبر (ص) مربوط می‌شود؛ و چهارمین: « أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً » (یا مگر از آنان پاداش و هزینه‌ای می‌خواهی؟) به سیره و شیوهٔ رفتاریِ پیامبر (ص) بازمی‌گردد.

بحث روایی

و در همان تفسیر، در روایت ابی‌الجارود از امام باقر (ع) دربارهٔ این سخن آمده است: « أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً- فَخَرٰاجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَ هُوَ خَيْرُ الرّٰازِقِينَ » [یا مگر از آنان مزدی می‌خواهی، در حالی که مزد پروردگارت بهتر است و او بهترینِ روزی‌رسانان است؟]؛ می‌فرماید: «مگر از آنان پاداشی می‌خواهی؟ پاداش پروردگارت بهتر است».