تفسیر آیهٔ ۷۰ سورهٔ مؤمنون

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّهٌ بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كٰارِهُونَ » (یا می‌گویند در او جنونی هست؟ بلکه او حق را برایشان آورده و بیشترشان از حق ناخشنودند). این بهانهٔ دیگری از آنان است که بدان دست آویختند، آن‌گاه که گفتند: «يٰا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ» (ای کسی که ذکر بر او نازل شده، قطعاً تو دیوانه‌ای؛ حجر: ۶). خداوند این بهانه را یادآور شده و آن را با لازمهٔ کلامِ خویش در عبارت « بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ » (بلکه حق را برایشان آورده) رد فرموده است.

مفاد فرمودهٔ خداوند در عبارتِ « بَلْ جٰاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَ أَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كٰارِهُونَ » (بلکه حق را برایشان آورده و بیشترشان از حق ناخشنودند)، إضراب (رد و روی‌گردانی) از جمله‌ای محذوف است؛ و تقدیر کلام چنین است: آنان در این گفتارشان که « بِهِ جِنَّهٌ » (در او جنونی هست) و در این عذرتراشی برای ایمان‌نیاوردن به وی دروغگویند؛ بلکه ناخشنودی‌شان از ایمان به پیامبر فقط از آن روست که او حق را آورده و بیشترشان از حق بیزارند.

و لازمهٔ این سخن، رد کردن ادعای آنان با برهانی است که این إضراب به آن اشاره دارد؛ و آن برهان این است که اگر ادعای آنان مبنی بر اینکه « بِهِ جِنَّهٌ » (در او جنونی است) راست می‌بود، سخنانش باید بی‌نظم، کژمعنا و دچار خلل می‌بود، همان‌گونه که عقل دیوانه دچار خلل است، و نباید به هیچ هدف درستی راه می‌بُرد؛ در حالی که سخن پیامبر هرگز چنین نیست، چرا که جز به حق فرا‌نمی‌خواند و جز حق نمی‌آورد، و کجا چنین کلامی به سخن دیوانه‌ای می‌ماند که نه می‌داند چه می‌خواهد و نه درمی‌یابد چه می‌گوید؟!

این‌که ناخوش‌داشتنِ حق تنها به بیشترِ آنان نسبت داده شده، از آن روست که در میانشان افراد مستضعفی (ناتوان و زیردست) هم هستند که چه بخواهند و چه نخواهند، به حساب نمی‌آیند.