تفسیر آیهٔ ۵۱ سورهٔ انبیاء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَقَدْ آتَيْنٰا إِبْرٰاهِيمَ رُشْدَهُ مِنْ قَبْلُ وَ كُنّٰا بِهِ عٰالِمِينَ » (و همانا پیش از این، رشدِ ابراهیم را به او عطا کردیم و به شایستگیِ او دانا بودیم).
این آیه بازگشتی است به دورانِ پیش از موسی و هارون و نزول تورات، همان‌گونه که تعبیرِ «مِنْ قَبْلُ » (پیش از این) بر آن دلالت دارد. مقصود این است که بخشیدنِ تورات به موسی و هارون، پدیده‌ای نوظهور و بی‌سابقه از سوی ما نبود، بلکه سوگند یاد می‌کنم که پیش از آن نیز به ابراهیم رشدِ ویژه‌اش را عطا کردیم.

«رشد» نقطهٔ مقابلِ «غَیّ» (گمراهی) و به معنای رسیدن به حقیقت و درک واقعیت است؛ و این رشد در مورد ابراهیم (ع)، همان هدایت‌یافتگیِ او به‌صورتی کاملاً فطری به سوی توحید و دیگر معارف راستین بود. اضافه شدن «رشد» به ضمیری که به ابراهیم بازمی‌گردد («رُشده»)، بیانگر اختصاص است و معنای شایستگی را می‌فهماند؛ و این نکته را کلامِ بعدی خداوند تأیید می‌کند: «وَ كُنّٰا بِهِ عٰالِمِينَ » (و ما به او دانا بودیم) که کنایه از آگاهی به ویژگیِ حال او و اندازهٔ استعدادش است.

معنای آیه چنین است: سوگند یاد می‌کنم که به ابراهیم همان اندازه از رشد و دست‌یابی به واقعیت را که برای آن استعداد و شایستگی داشت عطا کردیم، و ما به اندازهٔ استعداد و شایستگی‌اش آگاه بودیم. آنچه خدای پاک و منزه به او بخشید ـ همان‌گونه که گذشت ـ حقیقتی بود که با پاکی فطرت و نور بصیرت خویش از توحید و دیگر معارف حقّه دریافت کرد، بدون آنکه آموزگاری به او بیاموزد، یادآوری‌کننده‌ای به او یادآوری کند، یا تلقین‌کننده‌ای آن را به او تلقین نماید.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۱ تا ۷۳ با هم

می‌گویم: روایات دربارهٔ داستان‌های ابراهیم (ع) بسیار زیاد است، اما در جزئیاتی که به منطوقِ صریحِ قرآن بازنمی‌گردد با یکدیگر اختلاف شدیدی دارند؛ و ما به همین مقداری که پیش‌تر آوردیم بسنده کردیم. ادامه در متن کامل