تفسیر آیهٔ ۴۵ سورهٔ طه

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «قٰالاٰ رَبَّنٰا إِنَّنٰا نَخٰافُ أَنْ يَفْرُطَ عَلَيْنٰا أَوْ أَنْ يَطْغيٰ » (گفتند: پروردگارا! ما می‌ترسیم که بر ما پیشدستی کند [و شتابزده عقوبت نماید] یا سرکشی کند). واژهٔ «فَرط» به معنای پیشی گرفتن و سبقت جستن است، و به قرینهٔ تقابل آن با طغیان، مراد از آن این است که فرعون در عقوبت شتاب ورزد و تا پایان یافتن دعوت و آشکار شدن معجزه شکیبایی نکند. و مراد از سرکشی‌اش این است که در ستمگری از حد درگذرد، به این‌که در برابر دعوت، شکنجهٔ بنی‌اسرائیل را سخت‌تر کند و به ساحت قدس الهی گستاخی نماید، به گونه‌ای که پیش از دعوت جرئت آن را نداشت. و نسبت دادن ترس به آن دو بزرگوار اشکالی ندارد، چنان‌که پیش‌تر سخن دربارهٔ آن در تفسیر کلام خدای متعال: «قٰالَ خُذْهٰا وَ لاٰ تَخَفْ » (فرمود: آن را بگیر و مترس) گذشت.

و بر این آیه اشکال گرفته‌اند که سخن خدای متعال در جایی دیگر به موسی، در پاسخ به درخواستش مبنی بر شریک ساختن برادرش در کار رسالت که فرمود: «سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَ نَجْعَلُ لَكُمٰا سُلْطٰاناً فَلاٰ يَصِلُونَ إِلَيْكُمٰا» (قصص: ۳۵: به‌زودی بازویت را به واسطهٔ برادرت نیرومند می‌گردانیم و برای شما دو تن تسلط و غلبه‌ای قرار می‌دهیم که هرگز به شما دسترسی نخواهند یافت)، دلالت می‌کند بر اینکه در موقعیتی پیش از این موقعیت، به سبب جملهٔ «سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ » (به‌زودی بازویت را با برادرت نیرومند می‌گردانیم)، به هر دوی آنان امنیت و آرامش‌خاطر داده شده بود؛ بنابراین، ابراز ترس از سوی آن دو پس از آن وعده معنایی ندارد.

و در پاسخ گفته شده است: ترسی که آن دو پیش‌تر داشتند بر جان خودشان بود، به دلیل سخن موسی در آنجا که گفت: «وَ لَهُمْ عَلَيَّ ذَنْبٌ فَأَخٰافُ أَنْ يَقْتُلُونِ» (شعراء: ۱۴: و آنان به گردن من گناهی [ادعای قتلی] دارند، از این رو می‌ترسم که مرا بکشند)؛ در حالی که آنچه در این آیه آمده، ترسی است از سوی آن دو برای پیشرفت دعوت، چنان‌که پیش‌تر بیان شد.

افزون بر این، ممکن است این ترسی که در آیه بازگو شده، همان ترس پیشین موسی در جایگاه مناجات و ترس هارون پس از رسیدن فرمان به او باشد که برگرفته شده و در این‌جا با هم گرد آمده‌اند؛ و پیش‌تر این احتمال گذشت که کلام خدای متعال: «اذْهَبٰا إِليٰ فِرْعَوْنَ » (به سوی فرعون بروید) تا پایان آیات، حکایتِ سخنان آنان در بیش از یک جایگاه باشد.