تفسیر آیهٔ ۹۶ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلَىٰ حَيَاةٍ» (و مسلماً آنان را حریص‌ترین مردم بر زندگی خواهی یافت)؛ این جمله گویا دلیلی روشن‌کننده بر این سخن خدای متعال است که:

یعنی گواه بر اینکه آنان هرگز مرگ را آرزو نمی‌کنند، این است که حریص‌ترین مردم به این زندگی دنیا هستند؛ همان دنیایی که تنها مانع و بازدارنده از آرزوی سرای آخرت، حرص‌ورزیدن به آن و دل‌بستن به زمین است. نکره آمدنِ «حَيَاةٍ» در عبارت خدای متعال: «عَلَىٰ حَيَاةٍ» برای ناچیز شمردن و تحقیر آن است؛ همان‌گونه که خدای متعال می‌فرماید: «وَ مٰا هٰذِهِ الْحَيٰاهُ الدُّنْيٰا إِلاّٰ لَهْوٌ وَ لَعِبٌ وَ إِنَّ الدّٰارَ الْآخِرَهَ لَهِيَ الْحَيَوٰانُ لَوْ كٰانُوا يَعْلَمُونَ» (و این زندگی دنیا جز سرگرمی و بازیچه نیست، و اگر می‌دانستند قطعاً سرای آخرت همان زندگیِ واقعی است؛ عنکبوت: ۶۴).

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا» (و [حتی حریص‌تر] از کسانی که شرک ورزیدند)؛ ظاهر آن است که این عبارت بر کلمهٔ «النَّاسِ» عطف شده و معنایش چنین است: «مسلماً آنان را حریص‌تر از مشرکان خواهی یافت».

خدای متعال می‌فرماید: «وَ مَا هُوَ بِمُزَحْزِحِهِ مِنَ الْعَذَابِ أَنْ يُعَمَّرَ» (در حالی که عمر طولانی دادن به او، وی را از عذاب دور نمی‌سازد)؛ ظاهر این است که «مَا» نافیه (برای نفی) است و ضمیرِ «هُوَ» یا ضمیر شأن و قصه است (ضمیری که به اصل ماجرا اشاره دارد) و «أَنْ يُعَمَّرَ» مبتدا و خبر آن عبارتِ «بِمُزَحْزِحِهِ» (یعنی دورکننده‌اش) است؛ و یا به مفهومی برمی‌گردد که عبارتِ «يَوَدُّ أَحَدُهُمْ» (هر یک از آنان دوست دارد) بر آن دلالت دارد؛ یعنی: «و آنچه آرزویش را دارد، او را از عذاب دور نمی‌سازد»؛ و عبارت خدای متعال: «أَنْ يُعَمَّرَ» (اینکه عمر طولانی یابد) بیانِ آن آرزوست.
معنای آیه چنین است: آنان هرگز مرگ را آرزو نخواهند کرد، و سوگند می‌خورم که مسلماً آنان را حریص‌ترین مردم بر این زندگی پست و ناچیز خواهی یافت؛ همان زندگی‌ای که انسان را از آن حیات سعادت‌بخش و پاکیزه بازمی‌دارد. بلکه آنان را بر زندگی حریص‌تر از مشرکانی خواهی یافت که اصلاً به برانگیخته‌شدن و رستاخیزی باور ندارند. هر یک از آنان دوست دارد که طولانی‌ترین عمر را داشته باشد، در حالی که طولانی‌ترین عمر نیز او را از عذاب دور نمی‌سازد؛ زیرا هر عمری هرچقدر هم باشد، سرانجام پایان‌پذیر است و به سرآمد و مدتی معین ختم می‌شود.

خدای متعال می‌فرماید: «يَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ يُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ» (هر یک از آنان دوست دارد کاش هزار سال عمر داده شود)؛ یعنی طولانی‌ترین و بیشترین عمر؛ زیرا «هزار» کنایه از فراوانی است و در زبان عربی از نظر واژگان مفرد، آخرین مرتبهٔ شمارش به شمار می‌رود، و مقادیر بالاتر از آن با تکرار و ترکیب بیان می‌شود؛ مانند «عَشَرَةَ آلَافٍ» (ده هزار)، «مِائَةَ أَلْفٍ» (صد هزار) و «أَلْفَ أَلْفٍ» (یک میلیون / هزار هزار).

خدای متعال می‌فرماید: «وَ اللَّهُ بَصِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ» (و خدا به آنچه انجام می‌دهند بیناست)؛ «بَصِير» از نام‌های نیکوی الهی است و معنای آن آگاهی و دانایی به دیدنی‌هاست؛ از این‌رو، این نام از شاخه‌های نام «عَلِيم» (بسیار دانا) به شمار می‌آید.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۹۵ و ۹۶ با هم

«وَ لَنْ يَتَمَنَّوْهُ أَبَداً» (و هرگز آن [مرگ] را آرزو نخواهند کرد).