تفسیر آیهٔ ۴۵ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان آیات

خدای متعال می‌فرماید: «وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰهِ» (و از شکیبایی و نماز یاری جویید). «استعانت» یعنی یاری‌خواستن، و این کار تنها در سختی‌ها و پیشامدهای ناگواری معنا پیدا می‌کند که انسان به‌تنهایی توان رویارویی با آن‌ها را ندارد. از سوی دیگر، چون در حقیقت هیچ یاوری جز خدای پاک و منزه نیست، پس یاری‌گرفتن در کارهای مهم به این است که انسان با ایستادگی و پایمردی در برابر آن‌ها پایداری ورزد، و نیز با دل‌کندن از دیگران و روآوردن با جان‌ودل به درگاه خدای متعال، به او پیوند یابد؛ و این دو، همان شکیبایی و نمازند و بهترین وسیله برای رسیدن به این یاری به شمار می‌آیند. ازاین‌رو، شکیبایی هر مصیبت بزرگی را کوچک و سبک می‌سازد، و روآوردن و پناه‌بردن به خدا نیز روح ایمان را بیدار می‌کند و به یاد انسان می‌آورد که او به ستونی فرونریختنی و دستاویزی ناگسستنی تکیه زده است.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِنَّهٰا لَكَبِيرَهٌ إِلاّٰ عَلَي الْخٰاشِعِينَ» (و بى‌گمان این کار بس سنگین و دشوار است، مگر بر فروتنان). ضمیرِ «إِنَّهٰا» به «نماز» برمی‌گردد. امّا این‌که آن را به‌خاطر مفهومِ ضمنیِ «اِسْتَعِينُوا»، به «کمک‌خواستن» بازگردانند، در ظاهر با عبارتِ «إِلاّٰ عَلَي الْخٰاشِعِينَ» سازگار نیست؛ چراکه خشوع چندان با صبر تناسبی ندارد. و با این‌که در هر دو واژهٔ «خشوع» و «خضوع» معنای فروتنی و شکستگی هست، تفاوتشان این است که خضوع ویژهٔ اعضا و جوارح بدن است و خشوع ویژهٔ دل و جان.

بحث روایتی

در کتاب کافی از امام صادق (ع) روایت شده است که فرمود: «شیوهٔ علی (ع) چنان بود که هرگاه پیشامدی هولناک او را نگران و بی‌تاب می‌کرد، به نماز برمی‌خاست و سپس این آیه را تلاوت می‌فرمود: «وَ اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاٰهِ» (از شکیبایی و نماز یاری جویید؛ بقره: ۴۵).»

و نیز در کتاب کافی از امام صادق (ع) دربارهٔ همین آیه روایت شده است که فرمود: «منظور از صبر، روزه است.» و فرمود: «هرگاه پیشامدِ سخت و ناگواری برای کسی رخ داد، باید روزه بگیرد؛ چرا که خدای عزوجل می‌فرماید: از صبر یاری بجویید، یعنی از روزه.»

می‌گویم: عیاشی نیز در تفسیر خود مضمون این دو حدیث را روایت کرده است. تفسیر «صبر» به «روزه» نیز از باب بیان مصداق و تطبیق آیه بر نمونه‌های روشن آن (جَری) است.

و در تفسیر عیاشی از امام ابوالحسن علیه‌السلام دربارهٔ این آیه روایت شده است که فرمود: «صبر همان روزه است؛ هرگاه سختی یا پیشامد ناگواری به انسان روی آورد، باید روزه بگیرد؛ چراکه خداوند می‌فرماید: از شکیبایی و نماز یاری جویید، و بی‌گمان این کار جز بر فروتنان، بس سنگین و دشوار است. و خاشع (فروتن)، کسی است که در نمازش خاکسار و دل‌سپرده به آن باشد؛ یعنی پیامبر خدا (صلی‌الله‌علیه‌وآله) و امیرالمؤمنین (علیه‌السلام).»

می‌گویم: امام (ع) از این آیه، مستحب‌بودن روزه و نماز را هنگام فرودآمدن گرفتاری‌ها و سختی‌ها استفاده کرده‌اند؛ و همین‌طور توسل به پیامبر و ولیّ خدا را در آن هنگام. و تأویلِ روزه و نماز به پیامبر خدا و امیرالمؤمنین نیز بر همین اساس است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان آیات

تفسیر آیه‌های ۴، ۴۵ و ۴۶ با هم

خدای متعال می‌فرماید: «اَلَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلاٰقُوا رَبِّهِمْ»؛ این مورد، یعنی باور داشتن به آخرت، از مواردی است که باید به آن یقین داشت و گمان و پنداری که احتمالِ خلاف را نفی نمی‌کند، در آن سودی ندارد؛ چراکه خدای متعال می‌فرماید: «وَ بِالْآخِرَهِ هُمْ يُوقِنُونَ» (بقره: ۴). ممکن است دلیل به کار رفتن واژهٔ «ظن» (گمان)، توجه به چگونگیِ پدید آمدن خشوع باشد؛ زیرا دانشی که از راه اسبابِ تدریجی به دست می‌آید، مراحلی دارد: روان آدمی نخست آگاه می‌شود، سپس به شک می‌افتد، بعد یکی از دو طرفِ احتمال برتری می‌یابد و رفته‌رفته احتمالاتِ مخالف از بین می‌روند تا ادراکِ قطعی و همان یقین حاصل شود. این‌گونه از علم، هرگاه به امری هولناک پیوند بخورد که مایهٔ پریشانی، دلهره و فروتنیِ جان آدمی است، حالتِ خشوع همراه آن، درست از همان آغاز برتری یافتن گمان و پیش از رسیدن به یقینِ کامل پدید می‌آید. پس نشاندنِ «گمان» به جای «یقین»، اشاره به این است که انسان برای بیدار شدن نیازی به رنجِ بسیار برای کسب علم ندارد؛ همین که توجه پیدا کند پروردگاری دارد که ممکن است با او دیدار کند و به سویش بازگردد، برایش بس است. این کاربرد درست مانند سخن شاعر است: