تفسیر آیهٔ ۲۳۸ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «حٰافِظُوا عَلَى الصَّلَوٰاتِ...» تا آخر آیه (بر نمازها مواظبت کنید...). حفظ هر چیز، نگهداری و ضبط آن است؛ و کاربرد این واژه در معانی، یعنی نگهداری معانی و ادراکاتی که نفس در خود حاضر می‌یابد یا درمی‌یابد، بیشتر است. «وسطی» مؤنث «اوسط» (میانی) است، و «نماز وسطی» نمازی است که در میان نمازها جای گرفته است. از کلام خدای متعال روشن نمی‌شود که مراد از نماز وسطی کدام نماز است، و تنها سنت پیامبر مفسر آن است؛ و به زودی روایاتی که در تعیین آن وارد شده خواهد آمد.

حرف «لام» در فرمودهٔ خدای متعال که می‌فرماید: «قُومُوا لِلّٰهِ» (برای خدا به پا خیزید)، برای غایت و هدف است، و قیام به هر کار کنایه از بر عهده گرفتن و پرداختنِ عملی به آن است. «قنوت» نیز خضوع و فروتنی در اطاعت است؛ خدای متعال می‌فرماید: «كُلٌّ لَهُ قٰانِتُونَ:» (بقره: ۱۱۶) (همگی در برابر او فروتن و مطیع‌اند) و خدای متعال می‌فرماید: «وَ مَنْ يَقْنُتْ مِنْكُنَّ لِلّٰهِ وَ رَسُولِهِ:» (احزاب: ۳۱) (و هر کس از شما زنان در برابر خدا و پیامبرش فروتنی و اطاعت ورزد). پس حاصل معنا چنین است:

همراه با فروتنی و خضوع، به اطاعت خدای پاک و منزه درآیید، در حالی که خالصانه برای او و به خاطر او رفتار می‌کنید.

بحث روایی

در کافی، فقیه، تفسیر عیاشی و تفسیر قمی، با سندهای فراوان از امام باقر و امام صادق (ع) دربارهٔ این سخن خدای متعال: «حٰافِظُوا عَلَى الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰةِ الْوُسْطىٰ...» (بقره: ۲۳۸؛ بر نمازها و نماز میانه مراقبت ورزید...) روایت شده است: «نماز میانه، همان نماز ظهر است».

می‌گویم: این همان مطلبی است که در روایات نقل‌شده از امامان اهل‌بیت (ع) به زبانی یک‌دست و هماهنگ به یادگار مانده است.

البته در برخی از این روایات آمده است که آن نماز، نماز جمعه است؛ جز اینکه آنچه از آن‌ها فهمیده می‌شود این است که امامان، نماز ظهر و جمعه را یک نوع شمرده‌اند، نه دو نوع جداگانه؛ چنان‌که

در کتاب «کافی» و «تفسیر عیاشی» از زراره از امام باقر (ع) روایت شده است (و عبارت، مطابق نقل کافی است): «خدای متعال می‌فرماید: «حٰافِظُوا عَلَي الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰهِ الْوُسْطيٰ»؛ و آن نماز ظهر است؛ نخستین نمازی که پیامبر خدا (ص) خواندند، و آن در میانهٔ روز است و در میان دو نماز روزانه یعنی نماز صبح و نماز عصر قرار دارد. فرمود: و این آیه در حالی نازل شد که پیامبر خدا در سفر بودند؛ پس پیامبر خدا در آن قنوت به جا آوردند و آن را در سفر و حضر (وطن) به همان حال باقی گذاشتند، و برای شخص مقیم (حاضر در وطن) دو رکعت به آن افزودند. و دو رکعتی را که پیامبر (ص) در روز جمعه برای شخص مقیم اضافه فرمودند، به خاطر وجود دو خطبه همراه با امام برداشته شد؛ پس هر کس روز جمعه بیرون از جماعت نماز بخواند، باید آن را مانند نماز ظهر در دیگر روزها چهار رکعت بخواند»؛ تا پایان حدیث. و چنان‌که ملاحظه می‌کنید، این روایت، ظهر و جمعه را یک نماز به شمار می‌آورد و حکم می‌کند که همان نماز میانه است؛ با این حال، بیشترِ این روایاتْ مقطوعه (بدون ذکرِ نام معصوم در انتهای سند) هستند و آن‌هایی هم که دارای سند متصل‌اند، متنشان خالی از آشفتگی و ابهام نیست؛ مانند همین روایتِ کافی، و علاوه بر این، تطبیق آن بر آیه نیز روشن نیست، و خدا داناتر است.

و در کتاب «الدر المنثور» آمده است: احمد، ابن منیع، نسائی، ابن جریر، شاشی و ضیاء از طریق زبرقان روایت کرده‌اند که: گروهی از قریش گرد هم نشسته بودند که زید بن ثابت از کنارشان گذشت. آنان دو تن از غلامانِ خود را به‌سویش فرستادند تا از او دربارهٔ «نماز میانه» بپرسند. زید گفت: آن، نماز ظهر است. سپس آن دو به‌سوی اسامه بن زید رفتند و از او نیز پرسیدند. اسامه گفت: آن، نماز ظهر است؛ زیرا پیامبر خدا نماز ظهر را در گرمای شدیدِ نیمروز به‌جا می‌آوردند، به‌گونه‌ای که پشت سر ایشان جز یک یا دو صف تشکیل نمی‌شد و مردم در استراحت نیمروزی و دادوستدِ خود بودند؛ ازاین‌رو خدای متعال نازل فرمود: «حٰافِظُوا عَلَي الصَّلَوٰاتِ وَ الصَّلاٰهِ الْوُسْطيٰ وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِينَ» (بر نمازها و نماز میانه مواظبت کنید و خاضعانه برای خدا به پا خیزید). آن‌گاه پیامبر خدا (ص) فرمودند: «لينتهين رجال أو لأحرقن بيوتهن» (مردانی [که کوتاهی می‌کنند] باید حتماً دست بردارند، یا اینکه خانه‌هایشان را به آتش خواهم کشید!).

می‌گویم: این شأن نزول از راه‌های دیگری نیز از زید بن ثابت و دیگران روایت شده است.

و بدان که دیدگاه‌ها در تفسیر «نماز میانه» گوناگون است و بخش عمدهٔ آن از اختلاف روایات اهل سنت سرچشمه می‌گیرد: گفته شده است که آن، نماز صبح است و این نظر را از علی (ع) و برخی از صحابه روایت کرده‌اند، و گفته شده:

آن نماز، نماز ظهر است و این را از پیامبر و شماری از صحابه روایت کرده‌اند. و گفته شده است نماز عصر است و آن را نیز از پیامبر و گروهی از صحابه نقل کرده‌اند، و سیوطی در کتاب «الدر المنثور» بیش از پنجاه روایت دربارهٔ آن آورده است. و گفته شده نماز مغرب است، و نیز گفته‌اند در میان نمازها پنهان است، همانند شب قدر در میان شب‌ها، و دربارهٔ هر دو دیدگاه روایاتی از صحابه نقل شده است. و گفته شده است نماز عشا است، و نیز گفته‌اند:

آن، نماز جمعه است.

و در کتاب «مجمع‌البیان» دربارهٔ سخن خدای متعال: «وَ قُومُوا لِلّٰهِ قٰانِتِينَ» آمده است: مقصود، دعا در نماز در حال ایستادن است؛ و این معنا از امام باقر و امام صادق (ع) نیز روایت شده است.

می‌گویم: این مطلب از برخی از صحابه نیز روایت شده است.

و در «تفسیر عیاشی» از امام صادق (ع) دربارهٔ این آیه روایت شده است: «توجه کاملِ انسان به نمازش و مراقبت او بر وقت آن است، تا جایی که هیچ چیزی او را از آن غافل نسازد و به خود سرگرم نکند».

می‌گویم: میان این دو روایت هیچ ناسازگاری وجود ندارد و این نکته روشن است.