تفسیر آیهٔ ۲۳۷ سورهٔ بقره

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: «وَ إِنْ طَلَّقْتُمُوهُنَّ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَمَسُّوهُنَّ...» (و اگر پیش از آنکه با آنان نزدیکی کنید طلاقشان دهید...)؛ یعنی اگر پیش از هم‌خوابگی، زنان را طلاق دادید در حالی که مهریه‌ای برایشان معین کرده بودید، پرداخت نیمی از مهریهٔ تعیین‌شده بر شما واجب است؛ مگر آنکه خودِ این زنانِ طلاق‌گرفته ببخشند، یا کسی که پیوند نکاح در دست اوست (یعنی ولیّ آنان) ببخشد که در این صورت این نصف مهر نیز ساقط می‌شود؛ یا اینکه [مراد از دارندهٔ پیوند نکاح] شوهر باشد، چرا که گره نکاح در دست او نیز هست؛ که در این صورت [اگر شوهر تمام مهر را داده باشد و نصفش را ببخشد]، بر زنِ طلاق‌داده‌شده واجب نیست نیمی از مهریه‌ای را که دریافت کرده پس دهد. در هر حال گذشت به تقوا نزدیک‌تر است؛ زیرا کسی که از حق شرعی و ثابت خود چشم‌پوشی کند، در چشم‌پوشی از آنچه حق او نیست (یعنی گناهان و حرام‌های خدای پاک و منزه) توانمندتر و استوارتر خواهد بود.

خدای متعال می‌فرماید: «وَ لٰا تَنْسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ...» (و گذشت و فزون‌بخشی را میان خود فراموش نکنید...)؛ «فضل» همانند «فضول» به معنای فزونی است، جز اینکه میان این دو تفاوت است: به این بیان که بنا بر آنچه گفته‌اند، «فضل» افزونی در مکارم اخلاق و خصلت‌های ستوده است، در حالی که «فضول» فزونیِ ناپسند است. در این کلام، از فضلی یاد شده که شایسته است انسان در زندگی اجتماعی آن را برگزیند تا بدین‌وسیله برخی بر برخی دیگر برتری یابند. مراد از آن، تشویق به نیکی و گذشت از راه بخشیدن حقوق و آسان‌گیری و تخفیف از جانب شوهر به همسر و برعکس است. نکتهٔ موجود در فرمودهٔ خدای متعال که می‌فرماید: «إِنَّ اللّٰهَ بِمٰا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ» (همانا خدا به آنچه انجام می‌دهید بیناست)، همانند نکته‌ای است که پیش از این در ذیل سخن خدای متعال گذشت که می‌فرماید: «وَ الْوٰالِدٰاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلٰادَهُنَّ...» (و مادران فرزندانشان را شیر می‌دهند...).

بحث روایی

در کافی، تهذیب، تفسیر عیاشی و منابع دیگر از امام باقر و امام صادق (ع) دربارهٔ این سخن خدای متعال: «الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكٰاحِ» (بقره: ۲۳۷؛ آن کس که پیوند زناشویی در دست اوست) روایت شده است که فرمودند: «منظور، سرپرست (ولیّ) است».

می‌گویم: روایت‌ها در این باره بسیار است، و در پاره‌ای از روایات اهل‌سنت و جماعت از پیامبر (ص) و حضرت علی (ع) آمده است که دارندهٔ پیوند زناشویی («الَّذِي بِيَدِهِ عُقْدَةُ النِّكاحِ») همان شوهر است.