تفسیر آیهٔ ۶۵ سورهٔ کهف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَيْنٰاهُ رَحْمَهً مِنْ عِنْدِنٰا » (پس بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که از نزد خود به او رحمتی داده بودیم...). هر نعمتی در حقیقت رحمتی از سوی خدای متعال به آفریدگان اوست، اما نعمتی هست که اسبابِ جهان هستی در آن واسطه‌اند و در پدید آمدنش اثر می‌گذارند؛ مانند انواع نعمت‌های ظاهری. و نعمتی هست که هیچ‌یک از این اسباب در آن واسطه نمی‌شوند؛ مانند نعمت‌های باطنی از قبیل نبوت و ولایت با همه شاخه‌ها و مراتبشان. مقید ساختن رحمت به تعبیرِ « مِنْ عِنْدِنٰا » (از نزد ما) ــ که ظاهرش نشان می‌دهد موهبتی ویژه است و دیگری در آن نقشی ندارد ــ می‌رساند که این رحمت از قسم دوم، یعنی نعمت‌های باطنی است. از سوی دیگر، اختصاصِ حقیقت ولایت به خدای متعال ــ چنان‌که فرمود: «فَاللّٰهُ هُوَ الْوَلِيُّ» (پس تنها خدا سرپرست و کارساز است؛ شوری: ۹) ــ و نیز این امر که نبوت با فرشتگان پیوند دارد، فرشتگان بزرگواری که در کارهایی چون وحی و مانند آن دست‌اندرکارند، تأیید می‌کند که مراد از تعبیر « رَحْمَهً مِنْ عِنْدِنٰا » ــ از آنجا که با «نون» عظمت آورده شده و نفرموده «مِنْ عِنْدِي» (از نزد من) ــ همان نبوت است، نه ولایت؛ و با این بیان، دیدگاه کسانی که این واژه را به نبوت تفسیر کرده‌اند تأیید می‌شود، و خدا داناتر است.

و اما سخن خدای متعال: « وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً » (و از نزد خود دانشی به او آموختیم)؛ این علم نیز همچون همان رحمتی که «از نزد اوست»، دانشی است که اسبابِ عادی مانند حس و اندیشه در آن هیچ نقشی ندارند تا از راه کسب و تلاش به دست آید؛ و دلیل بر این معنا، تعبیر «مِنْ لَدُنّٰا» (از نزد ما) است. پس آن دانشی موهبتی (خدادادی) و غیراکتسابی است که خداوند اولیای خود را به آن اختصاص می‌دهد؛ و پایان آیات این داستان نیز نشان می‌دهد که آن دانش، آگاهی از تأویل حوادث (باطن و فرجام رخدادها) بوده است.

۲. داستان خضر (ع

نام و یاد او در قرآن نیامده مگر در داستان سفر موسی به محل تلاقی دو دریا (مجمع‌البحرین)، و از اوصاف جامع او نیز چیزی ذکر نشده جز آنچه در کلام خدای متعال آمده است: «فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَيْنٰاهُ رَحْمَهً مِنْ عِنْدِنٰا وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً» (کهف: ۶۵؛ «پس بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که از جانب خویش به او رحمتی بخشیده و از نزد خود به وی دانشی ویژه آموخته بودیم»). و آنچه از روایات نبوی یا احادیثِ رسیده از طریق امامان اهل‌بیت (ع) دربارهٔ داستان او به دست می‌آید چنین است:

«بحث روایی»

جبرئیل با آنچه پروردگارِ عزیز و جلیلش به او فرمان داده بود بر موسی فرود آمد. موسی دانست که این فرمان به سبب همان اندیشه‌ای است که در دلش گذشته بود؛ پس او و جوان همراهش، یوشع بن نون، راه افتادند تا به محل برخورد دو دریا رسیدند و در آنجا خضر را یافتند که خدای عزیز و جلیل را بندگی می‌کرد، همان‌گونه که خداوند در کتابش فرموده است: « فَوَجَدٰا عَبْداً مِنْ عِبٰادِنٰا آتَيْنٰاهُ رَحْمَهً مِنْ عِنْدِنٰا-وَ عَلَّمْنٰاهُ مِنْ لَدُنّٰا عِلْماً » (پس بنده‌ای از بندگان ما را یافتند که از جانب خود رحمتی به او عطا کرده و از نزد خویش دانشی به وی آموخته بودیم [کهف: ۶۵]). تا پایان حدیث.

و از جملهٔ این اختلاف‌ها آن است که در بیشتر روایات آمده موسی در کنار صخره با خضر دیدار کرد، ولی در برخی روایات آمده است که او از مسیر شکافته‌شدهٔ ماهی یا بر روی آب رفت تا خضر را در جزیره‌ای از جزایر دریا یافت، و در برخی دیگر آمده است که او را بر سطح آب، نشسته یا تکیه زده یافت.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

۱. داستان موسی و خضر در قرآن:

تفسیر آیه‌های ۶۴ تا ۶۶ با هم

موسی گفت: این همان چیزی است که می‌جستیم و در پی‌اش بودیم، پس به آنجا بازگردیم؛ و پی‌جویانه جای پای خود را دنبال کردند و بازگشتند. پس بنده‌ای از بندگان خدا را یافتند که خداوند از نزد خود رحمتی به او بخشیده و دانشی ویژه از جانب خویش به او آموخته بود؛ پس موسی به او پیشنهاد همراهی داد و از وی درخواست کرد که با او همراه شود تا از آنچه خداوند به او آموخته، دانشی مایهٔ رشد و کمال به وی بیاموزد. آن مرد دانا گفت: تو هرگز نمی‌توانی همراه من بر آنچه از کارهایم می‌بینی و به حقیقت و باطن آن آگاهی نداری، شکیبایی کنی؛ و چگونه بر چیزی صبر می‌کنی که از راز آن بی‌خبری؟ موسی به او وعده داد که اگر خدا بخواهد صبر خواهد کرد و در هیچ کاری از فرمان او سرپیچی نمی‌کند. آن دانا نیز بر پایهٔ درخواست موسی و پیمانی که بست به او گفت: «فإن اتبعتني فلا تسألني عن شيء حتي أحدث لك منه ذكرا» (پس اگر در پی من آمدی، از هیچ چیز مپرس تا خودم دربارهٔ آن سخن آغاز کنم و برایت توضیح دهم.)

«بحث روایی»

تفسیر آیه‌های ۶۵ و ۶۶ با هم

و در تفسیر قمی، از محمد بن علی بن بلال از یونس روایت شده دربارهٔ نامه‌ای که به امام رضا (ع) نوشتند: «يسألونه عن العالم الذي أتاه موسى أيهما كان أعلم؟ و هل يجوز أن يكون على موسى حجة في وقته؟ فكتب في الجواب: أتى موسى العالم فأصابه في جزيرة من جزائر البحر - إما جالسا و إما متكئا فسلم عليه موسى فأنكر السلام - إذ كان الأرض ليس بها سلام» (از ایشان دربارهٔ آن دانشمندی که موسی نزدش رفت پرسیدند که کدام‌یک از آن دو داناتر بودند؟ و آیا ممکن است در روزگار موسی، حجتی [الهی] بر او باشد؟ پس امام در پاسخ نوشت: موسی نزد آن دانشمند آمد و او را در جزیره‌ای از جزیره‌های دریا یافت، در حالی که یا نشسته بود یا تکیه زده بود؛ پس موسی بر او سلام کرد، ولی او سلام را ناآشنا دانست؛ زیرا در آن سرزمین سلام‌کردن مرسوم نبود).

تفسیر آیه‌های ۶۵ تا ۶۷ با هم

می‌گویم: این معنا در روایات دیگری از طریق هر دو مذهب (شیعه و اهل‌سنت) نیز روایت شده است.

تفسیر آیه‌های ۶۵ و ۶۶ با هم

و در کتاب «الدر المنثور»، حاکم [نیشابوری] از اُبَیّ [بن کعب] روایت کرده و آن را صحیح دانسته است که پیامبر (ص) فرمود: «لما لقي موسى الخضر جاء طير فألقى منقاره في الماء - فقال الخضر لموسى: تدري ما يقول هذا الطائر؟ قال: و ما يقول؟ قال: يقول: ما علمك و علم موسى في علم الله - إلا كما أخذ منقاري من الماء» (هنگامی که موسی با خضر دیدار کرد، پرنده‌ای آمد و منقار خود را در آب فرو برد؛ پس خضر به موسی گفت: «آیا می‌دانی این پرنده چه می‌گوید؟» [موسی] گفت: «چه می‌گوید؟» گفت: «می‌گوید: دانش تو و دانش موسی در مقایسه با علم خدا نیست مگر مانند آنچه منقار من از آب برداشته است!»).

می‌گویم: داستان این پرنده در بیشتر روایاتِ این ماجرا آمده است.

و در تفسیر عیاشی، از هشام بن سالم از امام صادق (ع) روایت شده که فرمود: «كان موسى أعلم من الخضر» (موسی از خضر داناتر بود).

تفسیر آیه‌های ۶۰ تا ۶۵ با هم

و در همان کتاب، از عبدالله بن میمون قَدّاح، از امام صادق، از پدرش (علیهما السلام) روایت شده است که فرمود: ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۶۰ تا ۶۶ با هم

در حالی که موسی در میان گروهی از بنی‌اسرائیل نشسته بود، ناگاه مردی به او گفت: گمان نمی‌کنم کسی به خداوند داناتر از تو باشد. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۶۵ و ۶۶ با هم

می‌گویم: شایسته است اختلاف روایات دربارهٔ دانشِ آن دو بزرگوار (موسی و خضر)، بر تفاوت در نوع دانشِ آنان حمل شود.