تفسیر آیهٔ ۵۳ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قُلْ لِعِبٰادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِنَّ الشَّيْطٰانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ » (به بندگانم بگو سخنی را بگویند که بهترین است، چرا که شیطان میان آنان فتنه و دشمنی می‌افکند...). از سیاق برمی‌آید که مراد از «عبادی» (بندگانم) همان مؤمنان هستند؛ پس نسبت دادنِ بندگان به خداوند برای تکریم و شرافت بخشیدن است. و در تعبیرِ «قُلْ» (بگو)، «لِعِبَادِي يَقُولُوا» (به بندگانم بگو [که سخن نیکو] بگویند)

ادامهٔ سخن است؛ یعنی به آنان فرمان بده تا بگویند، پس این ساختار از فعل امر و جوابِ امرِ مجزوم تشکیل شده است. و اینکه می‌فرماید: « اَلَّتِي هِيَ أَحْسَنُ »، یعنی سخنی که نیکوتر است؛ و نیکوییِ سخن در این است که دربردارندهٔ ادبی زیبا بوده و از خشونت، دشنام و زشتیِ بیان پیراسته باشد.

از اینجا روشن می‌شود که مؤمنان پیش از هجرت گاه در گفتگو با مشرکان، با درشتی سخن می‌گفتند و در کلام خشونت می‌ورزیدند؛ و چه بسا با تندی رویاروی آنان می‌ایستادند و می‌گفتند که شما اهل دوزخید و ما مؤمنان به برکت پیامبر (ص) اهل بهشتیم. این برخورد، مشرکان را بر ضد آنان تحریک می‌کرد، بر کینه‌توزی‌شان می‌افزود و آنان را وا‌می‌داشت تا در آزار و شکنجهٔ مؤمنان، بدرفتاری با پیامبر (ص) و لجاجت در برابر حق زیاده‌روی کنند.

پس این فرمودهٔ خدا: « وَ قُلْ لِعِبٰادِي يَقُولُوا الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ » (و به بندگانم بگو سخنی را بگویند که بهترین است)، فرمانی برای دستور دادن است و آنچه بدان امر شده، گفتنِ سخنی است که نیکوتر باشد؛ بنابراین مانند این سخن اوست: «وَ جٰادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ» (نحل: ۱۲۵؛ و با آنان با شیوه‌ای که نیکوتر است مجادله کن)؛ و نیز این فرمودهٔ الهی:

«إِنَّ الشَّيْطٰانَ يَنْزَغُ بَيْنَهُمْ» (همانا شیطان میانشان تفرقه و فتنه‌انگیزی می‌کند)

دلیلِ این دستور است؛ و این فرمودهٔ او: « إِنَّ الشَّيْطٰانَ كٰانَ لِلْإِنْسٰانِ عَدُوًّا مُبِيناً » (بی‌تردید شیطان همواره برای انسان دشمنی آشکار بوده است)، علّتِ فتنه‌انگیزی شیطان در میان آنان را بیان می‌کند.

گاهی گفته شده است: مراد از گفتنِ سخنی که بهترین است، خودداری از جنگیدن با مشرکان و رفتارِ مسالمت‌آمیز با آنان است، و این خطاب به مؤمنان در مکه پیش از هجرت متوجه بوده است؛ بنابراین، آیه همانند این فرمودهٔ الهی است: «وَ قُولُوا لِلنّٰاسِ حُسْناً» (بقره: ۸۳؛ و با مردم به نیکی سخن بگویید)، چنان‌که در روایات شأن نزول آمده است. امّا تو خود آگاهی که سیاقِ علّت‌آوری در این آیه با چنین برداشتی سازگار نیست.

بحث روایی

و در «مجمع‌البیان» آمده است: مشرکان در مکه اصحاب پیامبر خدا (ص) را می‌آزردند، و آنان می‌گفتند: ای پیامبر خدا، به ما اجازه بده با آنان بجنگیم! اما حضرت به ایشان می‌فرمود: «من دربارهٔ آنان به چیزی مأمور نشده‌ام»؛ تا آنکه خدای پاک و منزه نازل فرمود:

« قُلْ لِعِبٰادِي » (به بندگانم بگو...) تا پایان آیه [اسراء: ۵۳]؛ این روایت از کَلبی نقل شده است.

می‌گویم: در تفسیر این آیه اشاره کردیم که این [روایت] با سیاق آیه سازگاری ندارد، و خدا داناتر است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۳ تا ۵۵ با هم

این آیه و دو آیهٔ پس از آن سیاقی یگانه دارند. چکیدهٔ مضمون آن‌ها، فرمان به نیکو سخن گفتن و پایبندی به ادبِ زیبا در کلام است تا از فتنه‌انگیزیِ شیطان در امان بمانند؛ و نیز برای آنکه بدانند کار به مشیت خدا وابسته است نه به پیامبر (ص)؛ چنان نیست که قلم تکلیف از هر کس که به او ایمان آورد و به وی منتسب شد برداشته شود و خودبه‌خود شایستهٔ سعادت گردد، چندان که هرچه خواست بگوید و حق داشته باشد دیگران را از هر خیری محروم بشمارد و درباره‌شان بدگویی کند. پس برای انسان چیزی جز پاکیِ باطن و کمالِ ادبش نخواهد بود. و خداوند بر همین پایه برخی از پیامبران را بر برخی دیگر برتری بخشید و داوود را با بخشیدن زبور ویژه ساخت، کتابی که دربردارندهٔ نیکوترین سخنان و ستایشِ زیبای خدای پاک و منزه است.

از این رو، خدای پاک و منزه به پیامبرش (ص) فرمان داد که به آنان دستور دهد سخنی را بگویند که بهترین است؛ و سیاقِ کلام نیز با این معنا کاملاً تناسب دارد، چرا که اندکی پیش از این، حکایت بی‌ادبیِ مشرکان نسبت به پیامبر، سحرشده خواندنِ ایشان، و مسخره کردن قرآن و معارف مبدأ و معاد (آغاز هستی و جهان آخرت) بازگو شد. این نکته همان وجه پیوند این سه آیه با آیات پیشین، و نیز پیوندِ این سه آیه با یکدیگر است؛ پس این را دریاب.