تفسیر آیهٔ ۵۴ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ وَ مٰا أَرْسَلْنٰاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً » (پروردگارتان به شما داناتر است؛ اگر بخواهد به شما رحم می‌کند یا اگر بخواهد عذابتان می‌دهد، و ما تو را بر آنان کارساز و نگهبان نفرستاده‌ایم). پیش‌تر گذشت که این آیه و آیهٔ پس از آن، ادامهٔ همان سیاق پیشین است؛ بنابراین، آغاز آیه دنبالهٔ همان سخن پیامبر (ص) است که با جملهٔ « قُلْ لِعِبٰادِي يَقُولُوا » (به بندگانم بگو بگویند...) مأمور شده بود آن را به مؤمنان برساند، و پایان آیه، خطابی ویژه به خود پیامبر است؛ از این رو التفات (تغییر ناگهانیِ مخاطب یا زاویهٔ دید) در کلام رخ نداده است.

نیز ممکن است خطاب در آغاز آیه، متوجه پیامبر (ص) و همهٔ مؤمنان با هم باشد؛ بدین‌گونه که با غلبه دادنِ خطابِ پیامبر بر غایب بودنِ مؤمنان، همه مخاطب قرار گرفته باشند. این احتمال با سیاق آیهٔ پیشین و پیوستگیِ سخن سازگارتر است، و در این صورت همهٔ این کلام مستقیماً سخن خدا خواهد بود.

به هر روی، این فرمودهٔ پروردگار: « رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِكُمْ إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ » (پروردگارتان به شما داناتر است؛ اگر بخواهد بر شما رحمت می‌آورد یا اگر بخواهد شما را عذاب می‌کند)، در جایگاه دومین علّت برای فرمان پیشین است؛ و می‌رساند که بر مؤمنان واجب است از درشت‌گویی به دیگران و داوری دربارهٔ سعادت یا بدفرجامیِ افراد — که خدا بدان داناتر است — بپرهیزند؛ مثلاً نگویند فلان کس به سبب پیروی از پیامبر اهل نجات است و فلان شخص بدبخت، یا فلان کس اهل بهشت است و فلان کس اهل دوزخ. بلکه وظیفه دارند کار را به پروردگارشان بازگردانند و به او واگذارند؛ چرا که پروردگارتان — و خطاب متوجه پیامبر و دیگران است — به شما داناتر است و بر پایهٔ شناختی که از سزاواریِ شما برای رحمت یا عذاب دارد، درباره‌تان داوری می‌کند: اگر بخواهد، به شما رحم می‌کند — و البته طبق آنچه در کلامش روشن ساخته، رحمت را جز همراه با ایمان و عمل صالح نمی‌خواهد — یا اگر بخواهد، عذابتان می‌دهد — و عذاب را نیز جز همراه با کفر و گناهکاری اراده نمی‌کند. و ای پیامبر، ما تو را نگهبان و کارساز بر آنان نساخته‌ایم تا کارشان به تو واگذار شده باشد و برای هر کس هر چه خواستی برگزینی، به یکی ببخشی و دیگری را محروم سازی.

از همین جا روشن می‌شود که تردید در فرمودهٔ خدا: « إِنْ يَشَأْ يَرْحَمْكُمْ أَوْ إِنْ يَشَأْ يُعَذِّبْكُمْ » (اگر بخواهد به شما رحم می‌کند یا اگر بخواهد عذابتان می‌دهد)، به اعتبار اراده و مشیتی است که به اختلافِ موارد بر اثر ایمان و کفر و عمل شایسته و ناشایست، تفاوت می‌یابد؛ و نیز این سخن او که: « وَ مٰا أَرْسَلْنٰاكَ عَلَيْهِمْ وَكِيلاً » (و ما تو را بر آنان کارساز و وکیل نفرستاده‌ایم)، برای بازداشتن مؤمنان از این است که در نجات خویش به پیامبر (ص) و تنها منسوب بودن به پذیرش دین او دل ببندند؛ نظیر این فرموده که: «لَيْسَ بِأَمٰانِيِّكُمْ وَ لاٰ أَمٰانِيِّ أَهْلِ الْكِتٰابِ مَنْ يَعْمَلْ سُوءاً يُجْزَ بِهِ» (نساء: ۱۲۳؛ [پاداش و کیفر] نه بر وفق آرزوهای شماست و نه آرزوهای اهل کتاب؛ هر کس بدی کند بدان کیفر داده می‌شود)، و فرمودهٔ دیگرش که: «إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَ الَّذِينَ هٰادُوا وَ النَّصٰاريٰ وَ الصّٰابِئِينَ مَنْ آمَنَ بِاللّٰهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ عَمِلَ صٰالِحاً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ» (بقره: ۶۲؛ بی‌تردید کسانی که ایمان آورده‌اند و کسانی که یهودی شدند و مسیحیان و صابئان، هر که به خدا و روز بازپسین ایمان آورد و کار شایسته کرد، پاداششان نزد پروردگارشان برای آنان است) و آیات دیگری که در همین معناست.

دربارهٔ این آیه سخنان دیگری نیز هست که به دلیل بی‌فایده بودن، از پرداختن به آن‌ها چشم‌پوشی کردیم.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۳ تا ۵۵ با هم

این آیه و دو آیهٔ پس از آن سیاقی یگانه دارند. چکیدهٔ مضمون آن‌ها، فرمان به نیکو سخن گفتن و پایبندی به ادبِ زیبا در کلام است تا از فتنه‌انگیزیِ شیطان در امان بمانند؛ و نیز برای آنکه بدانند کار به مشیت خدا وابسته است نه به پیامبر (ص)؛ چنان نیست که قلم تکلیف از هر کس که به او ایمان آورد و به وی منتسب شد برداشته شود و خودبه‌خود شایستهٔ سعادت گردد، چندان که هرچه خواست بگوید و حق داشته باشد دیگران را از هر خیری محروم بشمارد و درباره‌شان بدگویی کند. پس برای انسان چیزی جز پاکیِ باطن و کمالِ ادبش نخواهد بود. و خداوند بر همین پایه برخی از پیامبران را بر برخی دیگر برتری بخشید و داوود را با بخشیدن زبور ویژه ساخت، کتابی که دربردارندهٔ نیکوترین سخنان و ستایشِ زیبای خدای پاک و منزه است.

از این رو، خدای پاک و منزه به پیامبرش (ص) فرمان داد که به آنان دستور دهد سخنی را بگویند که بهترین است؛ و سیاقِ کلام نیز با این معنا کاملاً تناسب دارد، چرا که اندکی پیش از این، حکایت بی‌ادبیِ مشرکان نسبت به پیامبر، سحرشده خواندنِ ایشان، و مسخره کردن قرآن و معارف مبدأ و معاد (آغاز هستی و جهان آخرت) بازگو شد. این نکته همان وجه پیوند این سه آیه با آیات پیشین، و نیز پیوندِ این سه آیه با یکدیگر است؛ پس این را دریاب.