تفسیر آیهٔ ۵۲ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِيلاً » (روزی که شما را فرا می‌خواند و با ستایش او پاسخش می‌گویید و گمان می‌برید جز اندکی درنگ نکرده‌اید). واژهٔ « يَوْمَ » با فعلی در تقدیر منصوب است، یعنی: در چنان روزی برانگیخته می‌شوید. و «دعوت» همان فرمان خدای متعال به آنان است تا برای روز جزا برپا خیزند، و «پاسخ دادنِ آنان» همان پذیرفتن دعوت الهی است. و عبارت « بِحَمْدِهِ » حال برای فاعلِ «تَسْتَجِيبُونَ» است و تقدیرش چنین است: در حالی پاسخش می‌دهید که به ستایش او زبان گشوده‌اید؛ یعنی او را ستایش می‌کنید و برانگیختن و بازگرداندن از سوی او را کاری زیبا می‌شمارید که انجام‌دهنده‌اش ستوده و مدح می‌شود؛ زیرا در آن روز حقایق برایتان آشکار می‌گردد و بر شما روشن می‌شود که حکمت الهی اقتضا می‌کند مردم برای جزا و پاداش برانگیخته شوند و پس از سرای نخست، سرایی دیگر در کار باشد.

و اینکه می‌فرماید: « وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِيلاً »، یعنی در روز رستاخیز گمان می‌کنید پس از مرگ، جز زمانی اندک در گورها درنگ نکرده‌اید و آن روز را به خود بسیار نزدیک می‌بینید.

و خدای متعال این پندارِ آنان [در کوتاه بودن مدت] را تصدیق فرموده، گرچه اندازه‌ای را که برای آن مدت بیان می‌کردند نادرست دانسته است. خدای متعال می‌فرماید:

«قٰالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ» (مؤمنون: ۱۱۴: فرمود: «جز اندکی درنگ نکرده‌اید، اگر می‌دانستید»)، و فرمود: «وَ يَوْمَ تَقُومُ السّٰاعَهُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مٰا لَبِثُوا غَيْرَ سٰاعَهٍ كَذٰلِكَ كٰانُوا يُؤْفَكُونَ وَ قٰالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَ الْإِيمٰانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتٰابِ اللّٰهِ إِليٰ يَوْمِ الْبَعْثِ فَهٰذٰا يَوْمُ الْبَعْثِ» (روم: ۵۶: و روزی که قیامت برپا شود، مجرمان سوگند یاد می‌کنند که جز ساعتی درنگ نکرده‌اند؛ این‌گونه از حق منحرف می‌شدند. و کسانی که دانش و ایمان به آنان داده شده است می‌گویند: «به راستی شما طبق کتاب خدا تا روز رستاخیز درنگ کرده‌اید؛ پس این روز رستاخیز است»)، و آیاتی دیگر از این قبیل.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۵۱ و ۵۲ با هم

و معنا چنین است: پس هنگامی که با دلیل و برهان بر آنان غلبه کنی و قدرت خدا را بر هر چیز و اینکه نخستین بار آنان را آفرید یادآور شوی، خواهی دید که سرهایشان را همانند کسی که مسخره می‌کند و تو را سبک و ناچیز می‌شمارد، به سوی تو تکان می‌دهند و می‌گویند: «آن [رستاخیز] چه وقت است؟» بگو: «امید است نزدیک باشد»؛ چرا که راهی برای آگاهی از [زمان دقیق] آن وجود ندارد و از امور غیبی است که جز خدا کسی آن را نمی‌داند. اما ویژگی‌های آن روز با آگاه‌سازی خدای متعال معلوم است؛ از این رو خداوند با قرار دادن صفت و ویژگی به جای زمانِ آن، آن روز را برایشان توصیف کرد و فرمود: «يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ» (روزی که شما را فرا می‌خواند و شما با ستایش او پاسخش می‌دهید) تا پایان آیه.

و در پرداختن به عبارت « وَ تَظُنُّونَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاّٰ قَلِيلاً » (و گمان می‌برید جز اندکی درنگ نکرده‌اید)، گوشه‌وکنایه‌ای به آنان به دلیل دیرپنداشتنِ آن روز و مسخره کردن آن وجود دارد؛ و نیز تأییدی است بر آنچه پیش‌تر دربارهٔ امیدِ نزدیک بودنش در آیهٔ « قُلْ عَسيٰ أَنْ يَكُونَ قَرِيباً » (بگو: شاید نزدیک باشد) گذشت؛ یعنی شما خودتان نیز آن را نزدیک خواهید شمرد. به همین سان، در عبارتِ « فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِهِ » (و با ستایش او پاسخش می‌دهید)، کنایه‌ای به استهزای آنان و تعجبشان از آن است؛ یعنی شما در روز رستاخیز او را ستایش خواهید کرد، در حالی که امروز آن را بعید می‌شمارید و کارش را به باد مسخره می‌گیرید.