تفسیر آیهٔ ۱۰۲ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « قٰالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا أَنْزَلَ هٰؤُلاٰءِ إِلاّٰ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ بَصٰائِرَ وَ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يٰا فِرْعَوْنُ مَثْبُوراً » ([موسی] گفت: یقیناً دانسته‌ای که این‌ها را جز پروردگار آسمان‌ها و زمین فرو نفرستاده است، در حالی که مایه‌های بصیرت‌اند؛ و بی‌تردید من ای فرعون، تو را نابودشده می‌پندارم). «مَثبور» یعنی هلاک‌شده و از ریشهٔ «ثُبور» به معنای هلاکت است. معنا چنین است که موسی در خطاب به فرعون گفت: ای فرعون، قطعاً دانسته‌ای که این معجزات روشن را جز پروردگار آسمان‌ها و زمین فرو نفرستاده است؛ او آن‌ها را مایه‌های بینشی فرستاده تا به وسیلهٔ آن‌ها حق از باطل بازشناخته شود، و بی‌گمان من ای فرعون، تو را سرانجام در آخرت به سبب سرکشی و انکار آگاهانه‌ات، هلاک‌شده می‌دانم.

و اینکه [موسی] به جای یقین، واژهٔ «ظنّ» (گمان) را به کار برد، از آن روست که حکم و داوریِ نهایی از آنِ خداست، و نیز تا با تعبیر سخن فرعون که گفت: « إِنِّي لَأَظُنُّكَ يٰا مُوسيٰ » (من تو را ای موسی... می‌پندارم) هم‌آهنگ باشد؛ گذشته از این، گاهی گمان در جایگاه یقین به کار می‌رود.

بحث روایی

در کتاب «الدر المنثور»، سعید بن منصور، ابن منذر و ابن ابی‌حاتم از علی (ع) روایت کرده‌اند که ایشان «لقد علمت» را با رفع [ضمّه دادن به تاء: علمتُ] قرائت می‌کرد. علی (ع) فرمود: «و الله ما علم عدو الله و لكن موسى هو الذي علم» (به خدا سوگند، دشمنِ خدا ندانست، بلکه موسی بود که دانست).

می‌گویم: این قرائت به آن حضرت (ع) منسوب است.