تفسیر آیهٔ ۱۰۱ سورهٔ اسراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ لَقَدْ آتَيْنٰا مُوسيٰ تِسْعَ آيٰاتٍ بَيِّنٰاتٍ فَسْئَلْ بَنِي إِسْرٰائِيلَ إِذْ جٰاءَهُمْ فَقٰالَ لَهُ فِرْعَوْنُ إِنِّي لَأَظُنُّكَ يٰا مُوسيٰ مَسْحُوراً » (و به راستی ما به موسی نُه معجزهٔ روشن دادیم؛ پس از بنی‌اسرائیل بپرس، آن‌گاه که به سویشان آمد و فرعون به او گفت: ای موسی، بی‌تردید من تو را افسون‌شده می‌پندارم). معجزاتی که بر پایهٔ گزارش قرآن به موسی(ع) داده شد بیش از نُه تاست؛ با این حال، آیاتی که قرآن یاد می‌کند او برای دعوت فرعون آورد، نُه مورد است: عصا، دستِ [روشن]، طوفان، ملخ، شپش، قورباغه، خون، خشکسالی‌ها و کمبود محصولات. از این رو ظاهر این است که مراد از «آیات نه‌گانه» در این آیه همین‌ها هستند؛ به‌ویژه با توجه به اینکه در ادامه، از قول موسی به فرعون نقل شده است: « لَقَدْ عَلِمْتَ مٰا أَنْزَلَ هٰؤُلاٰءِ إِلاّٰ رَبُّ السَّمٰاوٰاتِ وَ الْأَرْضِ بَصٰائِرَ » (یقیناً دانسته‌ای که این‌ها را جز پروردگار آسمان‌ها و زمین نازل نکرده است در حالی که مایه‌های بینایی و بصیرت‌اند). اما دیگر معجزات جز این‌ها، مانند شکافتن دریا، سنگ [و جوشیدن آب از آن]، زنده شدن مقتول با گاو، زنده شدن کسانی از قومش که صاعقه آنان را گرفت، برافراشته شدن کوه بر فرازشان و مانند این‌ها، از دایرهٔ این نُه معجزهٔ یادشده در آیه بیرون‌اند.

این نکته هم که معجزات به‌تدریج آشکار شدند، با این برداشت ناسازگار نیست؛ زیرا این گفت‌وگو چکیدهٔ همهٔ منازعات و گفت‌وگوهایی است که میان موسی و فرعون در طول دورهٔ دعوتش روی داده است.

بنابراین، آنچه برخی مفسران در مخالفت با این شمارش ما گفته‌اند اعتباری ندارد، چرا که دلیلی بر آن نیست. در تورات آمده است که این نُه معجزه عبارت‌اند از: عصا، خون، قورباغه‌ها، شپش، مرگ چهارپایان، تگرگی آتشین که همراه با آتشی شعله‌ور فرود آمد و هر گیاه و حیوانی را که بر سر راهش بود نابود کرد، ملخ، تاریکی، و مرگی فراگیر که بزرگان آدمیان و همهٔ حیوانات را از پای درآورد.

و شاید ناسازگاری تورات با ظاهر قرآن دربارهٔ آیات نه‌گانه، دلیل آن بوده که از تفصیل این معجزاتِ نه‌گانه در آیه خودداری شود تا فرمان به پرسش از یهودیان درست و استوار بماند؛ زیرا یهودیان با وجود این مخالفت آشکار، هرگز قرآن را باور نمی‌کردند، بلکه پیش از هر تصدیقی به انکار آن می‌شتافتند.

و سخن فرعون که گفت: « إِنِّي لَأَظُنُّكَ يٰا مُوسيٰ مَسْحُوراً » (بی‌تردید من تو را ای موسی افسون‌شده می‌پندارم)، یعنی سِحر و جادو شده‌ای و خردت تباه گشته است؛ و این هم‌معنای سخنی است که در جای دیگری از او نقل شده است: «إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ» (شعراء: ۲۷؛ بی‌گمان پیامبری که به سوی شما فرستاده شده، حتماً دیوانه است). و برخی گفته‌اند مراد از «مسحور»، ساحر (جادوگر) است؛ مانند «مَیمون» و «مَشئوم» که به معنای «یامِن» (خجسته‌ساز) و «شائِم» (شوم‌آفرین) به کار می‌روند، و اصل این کاربرد به‌کارگیری وزن فاعل در مقام بیان نسبت است؛ و معنای آیه روشن است.