تفسیر آیهٔ ۵۶ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يَجْعَلُونَ لِمٰا لاٰ يَعْلَمُونَ نَصِيباً مِمّٰا رَزَقْنٰاهُمْ تَاللّٰهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمّٰا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ » (و برای آنچه [چیزی از آن] نمی‌دانند، از آنچه روزی‌شان کرده‌ایم سهمی قرار می‌دهند؛ به خدا سوگند قطعاً از آنچه به دروغ برمی‌بافتید بازخواست خواهید شد). مفسران گفته‌اند این جمله به دیگر جنایت‌های آنان که آیات پیشین بر آن دلالت داشت عطف شده است؛ و تقدیر کلام این است که آنان همان کارهای ناروایی را که بازگفتیم مرتکب می‌شوند و برای آنچه حقیقتش را نمی‌دانند نیز سهمی قرار می‌دهند. ظاهر آن است که «لِمٰا» در « لِمٰا لاٰ يَعْلَمُونَ » موصوله (به معنای «برای آنچه») است و مراد از آن، بت‌ها و معبودانِ آنان است، و ضمیر جمع به مشرکان بازمی‌گردد و مفعولِ « لاٰ يَعْلَمُونَ » حذف شده است؛ در نتیجه معنای آیه چنین می‌شود: مشرکان برای معبودان خود، که از حال آن‌ها نمی‌دانند آیا سودی می‌رسانند یا زیانی، از آنچه روزی‌شان کرده‌ایم سهمی معین می‌کنند.

و مقصود از این سهم قرار دادن، همان است که خدای پاک و منزه در سورهٔ انعام با این کلام خود فرموده است: «وَ جَعَلُوا لِلّٰهِ مِمّٰا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَ الْأَنْعٰامِ نَصِيباً فَقٰالُوا هٰذٰا لِلّٰهِ بِزَعْمِهِمْ وَ هٰذٰا لِشُرَكٰائِنٰا فَمٰا كٰانَ لِشُرَكٰائِهِمْ فَلاٰ يَصِلُ إِلَي اللّٰهِ وَ مٰا كٰانَ لِلّٰهِ فَهُوَ يَصِلُ إِليٰ شُرَكٰائِهِمْ سٰاءَ مٰا يَحْكُمُونَ» (انعام: ۱۳۶: و برای خدا از آنچه از زراعت و چهارپایان پدید آورده سهمی نهادند و به پندار خود گفتند: این ویژهٔ خداست و این برای شریکانِ ما [بت‌ها]؛ پس آنچه برای شریکانشان بود به خدا نمی‌رسید، و آنچه برای خدا بود به شریکانشان می‌رسید؛ چه بد داوری می‌کنند!). این برداشتی است که مفسران بیان کرده‌اند، ولی خالی از تکلف نیست.

اما ممکن است این جمله معطوف به همان فعل پیشین یعنی « يُشْرِكُونَ » (شرک می‌ورزند) باشد، و تقدیر کلام چنین باشد: «آن‌گاه گروهی از شما به پروردگارشان شرک می‌ورزند و برای آنچه نمی‌دانند سهمی از آنچه روزی‌شان کرده‌ایم قرار می‌دهند». و مقصود از «آنچه نمی‌دانند»، همان اسبابِ ظاهری است که اثرها را به صورت مستقل به آن‌ها نسبت می‌دهند، در حالی که از حقیقتِ حال آن‌ها ناآگاه‌اند و دانشی قطعی ندارند که آیا این اسباب سودی می‌رسانند یا زیانی، به‌ویژه که گاهی بی‌اثر ماندنِ آن‌ها را نیز به چشم می‌بینند.

و اگر به آنان نسبت داده شده که برای این اسباب سهمی از روزیِ خود قرار می‌دهند—با آنکه روزی را مستقلاً به همین اسباب نسبت می‌دهند و نامی از خدا همراه آن‌ها نمی‌برند، و لازمه‌اش این است که تأثیرگذاری را به‌کلی از خدای متعال نفی کنند نه آنکه او را با اسباب شریک سازند—به این دلیل است که دانشی فطری دارند که خدای پاک و منزه در کارها اثرگذار است؛ و پیش از این نیز درباره‌شان یاد شد که هنگام رسیدنِ رنج و گزند، با زاری به پیشگاه او پناه می‌برند. پس هرگاه این اعترافِ آنان در کنار نسبت دادنِ تأثیر به اسباب سنجیده شود، نتیجه این خواهد بود که این اسباب در نگاه آنان شریکانِ خدا در روزی‌رسانی‌اند و برای آن‌ها در آن سهمی هست. سپس خداوند با این کلام به آنان هشدار داد:

« تَاللّٰهِ لَتُسْئَلُنَّ عَمّٰا كُنْتُمْ تَفْتَرُونَ » (به خدا سوگند قطعاً از آنچه به دروغ برمی‌بافتید بازخواست خواهید شد).