تفسیر آیهٔ ۴۷ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَليٰ تَخَوُّفٍ فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ » (یا آنان را در حالی که بیمناک و نگرانند فرو گیرد؛ چراکه پروردگار شما بی‌گمان بسیار رئوف و مهربان است). «تخوّف» به معنای چیره شدن ترس بر جان و استقرار یافتنِ آن در درون است؛ پس «أخذ علیٰ تخوف» (گرفتار ساختنِ همراه با ترس) عذابی است که بر پایهٔ ترس بنا شده است؛ به این صورت که آمدنِ عذاب را حس کنند و با توبه، پشیمانی و مانند آن تا حد توان از آن بپرهیزند و دوری جویند. بنابراین گرفتار ساختن بر پایهٔ ترس، در برابرِ آمدن عذاب از جایی است که پی نمی‌برند.

و گاه گفته شده که «أخذ علیٰ تخوف» همان عذاب کردن با اموری ترس‌آور بدون هلاکتِ کامل است، مانند زلزله، طوفان و جز این‌ها.

و گاه نیز گفته شده که معنای «تخوّف» کاستنِ تدریجی است؛ به این صورت که خداوند آنان را با کم کردنِ یکایک نعمت‌ها به صورت تدریجی گرفتار سازد؛ مانند گرفتنِ امنیت، سپس باران، سپس فراوانی و ارزانی، سپس تندرستی و مانند این‌ها.

و سخن خدای متعال: « فَإِنَّ رَبَّكُمْ لَرَؤُفٌ رَحِيمٌ » (زیرا پروردگارتان بی‌گمان رئوف و مهربان است) در مقام بیان علت است؛ یعنی آنان را همراه با ترس و نگرانی مؤاخذه می‌کند و در عذاب کردنشان تا این نوع عذاب که سبک‌ترینِ گونه‌های برشمرده است تنزل می‌دهد، زیرا او رئوف و مهربان است؛ و تعبیر به « رَبَّكُمْ » (پروردگارتان) نیز به همین نکته اشاره دارد. علت بودنِ این جمله نسبت به دو وجه نخست آشکار است، و اما دربارهٔ وجه سوم بدان سبب است که مؤاخذه با کاستنِ تدریجیِ نعمت‌ها، از چنین مجالی خالی نیست: مهلت و فرصتی که در آن، هر کس بنای بیدار شدن دارد هشیار شود و با توبه یا مانند آن، راه پرهیز و ایمنی در پیش گیرد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۵ تا ۴۷ با هم

سخن در شمارش انواع یادشدهٔ عذاب، برای انحصار نیست — چنان‌که برخی مفسران نیز تذکر داده‌اند — بلکه تنها برشمردنِ نمونه‌هایی از آن است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۵ تا ۴۷ با هم

و در تفسیر قمی، درباره این سخن که خدای متعال می‌فرماید: «أَ فَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئٰاتِ -إلي قوله بِمُعْجِزِينَ» (آیا کسانی که نقشه‌های شوم کشیدند، ایمن گشتند... تا آنجا که می‌فرماید: درمانده‌کننده نیستند [نحل: ۴۵-۴۶])، راوی گفت: امام (ع) فرمود: «إذا جاءوا و ذهبوا في التجارات فيأخذهم في تلك الحاله» (هنگامی که برای دادوستد رفت‌وآمد می‌کنند، [عذاب الهی] در همان حال گریبانشان را می‌گیرد)؛ و [درباره آیه]: «أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَليٰ تَخَوُّفٍ» (یا آنان را در حال ترس و هشدار فرابگیرد [نحل: ۴۷])، راوی گفت: [امام] فرمود: «علي تيقظ» (یعنی در حال بیداری و هوشیاری).