تفسیر آیهٔ ۴۶ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَوْ يَأْخُذَهُمْ فِي تَقَلُّبِهِمْ فَمٰا هُمْ بِمُعْجِزِينَ » (یا اینکه آنان را در حال رفت‌وآمد و جنب‌وجوششان گرفتار سازد، پس هرگز نمی‌توانند [خدا را] ناتوان کنند). فاعلِ فعل، خدای پاک و منزه است و در قرآن نسبت دادنِ «أَخذ» (گرفتار ساختن و عذاب کردن) به او فراوان آمده است؛ و برخی نیز گفته‌اند ضمیر به عذاب بازمی‌گردد. «تقلّب» همان دگرگونی از حالی به حال دیگر است و مراد از آن، جابه‌جایی مشرکان در اهداف و کارهای بدشان، و انتقالشان از نعمتی به نعمت دیگر از نعمت‌های زندگی دنیاست؛ چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «لاٰ يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلاٰدِ مَتٰاعٌ قَلِيلٌ ثُمَّ مَأْوٰاهُمْ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمِهٰادُ» (رفت‌وآمد و تلاش کافران در شهرها هرگز تو را نفریبد؛ برخورداریِ اندکی است، سپس جایگاهشان دوزخ است و چه بد آرامگاهی است؛ آل‌عمران: ۱۹۷).

بنابراین مراد از «گرفتار ساختنِ آنان در تقلّبشان» این است که خداوند آنان را درست در همان بدی‌هایی که برای نیرنگ با خدا و فرستادگانش در آن غوطه‌ورند، به عذاب گرفتار کند؛ یا معنا این است که آنان را با همان اموری که در آن دست‌به‌دست می‌شوند عذاب کند تا نعمت به نقمت تبدیل شود؛ و این معنا با توجه به سخن خداوند: « فَمٰا هُمْ بِمُعْجِزِينَ » (و آنان ناتوان‌کننده نیستند) سازگارتر است.

و عبارتِ « فَمٰا هُمْ بِمُعْجِزِينَ » (پس عاجزکننده نیستند) در مقام بیان علت برای گرفتار ساختن آنان در حالِ تقلب و نیرنگ‌های بدشان است؛ یعنی به این سبب که آنان نمی‌توانند در آنچه خدا اراده کرده است، با چیره شدن بر او یا فرار از فرمانش، خدا را ناتوان سازند؛ و معنای آن روشن است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۵ تا ۴۷ با هم

سخن در شمارش انواع یادشدهٔ عذاب، برای انحصار نیست — چنان‌که برخی مفسران نیز تذکر داده‌اند — بلکه تنها برشمردنِ نمونه‌هایی از آن است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۵ تا ۴۷ با هم

و در تفسیر قمی، درباره این سخن که خدای متعال می‌فرماید: «أَ فَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئٰاتِ -إلي قوله بِمُعْجِزِينَ» (آیا کسانی که نقشه‌های شوم کشیدند، ایمن گشتند... تا آنجا که می‌فرماید: درمانده‌کننده نیستند [نحل: ۴۵-۴۶])، راوی گفت: امام (ع) فرمود: «إذا جاءوا و ذهبوا في التجارات فيأخذهم في تلك الحاله» (هنگامی که برای دادوستد رفت‌وآمد می‌کنند، [عذاب الهی] در همان حال گریبانشان را می‌گیرد)؛ و [درباره آیه]: «أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَليٰ تَخَوُّفٍ» (یا آنان را در حال ترس و هشدار فرابگیرد [نحل: ۴۷])، راوی گفت: [امام] فرمود: «علي تيقظ» (یعنی در حال بیداری و هوشیاری).