تفسیر آیهٔ ۴۵ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « أَ فَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئٰاتِ أَنْ يَخْسِفَ اللّٰهُ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ يَأْتِيَهُمُ الْعَذٰابُ مِنْ حَيْثُ لاٰ يَشْعُرُونَ » (آیا کسانی که بدی‌ها را با نیرنگ پیشه کردند، ایمن شدند از اینکه خدا آنان را در زمین فرو برد، یا از جایی که پی نمی‌برند عذاب به سراغشان بیاید؟). این آیه و دو آیهٔ پس از آن، هشدار و تهدیدی برای مشرکان است؛ همان کسانی که جز خدای پاک و منزه را می‌پرستند و برای زندگیِ خود آیین‌هایی می‌گذارند و طبق آن رفتار می‌کنند؛ پس هر کاری که خودسرانه انجام می‌دهند، در حالی که از شریعت‌های نازل‌شده از راه نبوت رویگردانند و به دستاویزهای باطلی تکیه می‌کنند که خود بافته‌اند، همگی بدی است؛ و آنچه در سراسر زندگی در آن به سر می‌برند، از حرکت یا سکون، گرفتن یا پس زدن، و انجام دادن یا واگذاشتن، در حالی که در استکبار و غرورِ خود به سر می‌برند، سراسر گناهانی است که با مکر و نیرنگ در برابر پروردگارشان، خدا، و پیامبرانش مرتکب می‌شوند—پیامبرانی که آنان را به پذیرش دین خدا و پایبندی به راه او فرامی‌خوانند.

بنابراین، واژهٔ « اَلسَّيِّئٰاتِ » مفعولِ « مَكَرُوا » است، زیرا در این فعل معنای «عمل کردند» تضمین شده است؛ یعنی: بدکاری‌ها را با نیرنگ و فریب انجام دادند. و احتمالی که برخی داده‌اند مبنی بر اینکه «السَّيِّئٰاتِ» صفتی است که جانشینِ مفعول مطلق شده و در تقدیر «يَمْكُرُونَ الْمَكَرَاتِ السَّيِّئَاتِ» (نیرنگ‌های بد می‌زنند) باشد، از سیاق کلام دور است.

خلاصه آنکه این سخن برای تهدید مشرکان و بیم دادن آنان از عذاب الهی است و مشرکان مکه نیز در زمرهٔ آنان‌اند؛ و این کلام فرع بر مطالب گذشته و نتیجهٔ آن است، چنان‌که حرف «فاء» در عبارت « أَ فَأَمِنَ » (آیا ایمن شده‌اند؟) نیز بر همین تفریع دلالت دارد.

معنای آیه — و خدا داناتر است — این است: اکنون که دلایل و نشانه‌های روشن دلالت دارند بر اینکه پروردگارشان تنها خداست و در پروردگاری شریکی ندارد، و نبوت نیز امری ناممکن نیست، بلکه دعوتی است به آنچه صلاحِ زندگی این‌جهانی و آن‌جهانی و خیر دنیا و آخرتشان در آن است، آن‌هم از سوی مردانی همانند خودشان که خداوند برمی‌انگیزد و محتوای دعوت را به آنان وحی می‌کند؛ پس کسانی که از این حق روی برمی‌تابند و با دست‌یازیدن به این دستاویزهای سست در برابر خدا و فرستادگانش نیرنگ می‌ورزند تا راه را برای رها کردن دین خدا و وضع احکامی مطابق با خواسته‌های دلشان هموار سازند و دست به کارهای ناروا می‌زنند، آیا ایمن شده‌اند از اینکه خدا آنان را در زمین فرو برد، یا عذاب در حالی که غافل‌اند بر سرشان فرود آید؟ یعنی پیش از فرود آمدنش، بی‌آنکه متوجه روی آوردنِ آن شوند، ناگهان غافلگیرشان کند.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۴۵ تا ۴۷ با هم

سخن در شمارش انواع یادشدهٔ عذاب، برای انحصار نیست — چنان‌که برخی مفسران نیز تذکر داده‌اند — بلکه تنها برشمردنِ نمونه‌هایی از آن است.

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۴۵ تا ۴۷ با هم

و در تفسیر قمی، درباره این سخن که خدای متعال می‌فرماید: «أَ فَأَمِنَ الَّذِينَ مَكَرُوا السَّيِّئٰاتِ -إلي قوله بِمُعْجِزِينَ» (آیا کسانی که نقشه‌های شوم کشیدند، ایمن گشتند... تا آنجا که می‌فرماید: درمانده‌کننده نیستند [نحل: ۴۵-۴۶])، راوی گفت: امام (ع) فرمود: «إذا جاءوا و ذهبوا في التجارات فيأخذهم في تلك الحاله» (هنگامی که برای دادوستد رفت‌وآمد می‌کنند، [عذاب الهی] در همان حال گریبانشان را می‌گیرد)؛ و [درباره آیه]: «أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَليٰ تَخَوُّفٍ» (یا آنان را در حال ترس و هشدار فرابگیرد [نحل: ۴۷])، راوی گفت: [امام] فرمود: «علي تيقظ» (یعنی در حال بیداری و هوشیاری).