تفسیر آیهٔ ۱۹ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و به همین سبب، به سخن از آفرینش و بخششِ نعمت، این کلام خدای متعال افزوده شده است: « وَ اللّٰهُ يَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ » (و خدا آنچه را پنهان می‌دارید و آنچه را آشکار می‌سازید می‌داند) [نحل: ۱۹]؛ زیرا صِرفِ انتساب آفرینش و نعمت‌بخشی به یک موجود، ملازمِ ربوبیت آن نیست و پرستشش را لازم نمی‌سازد، مگر آنکه «علم» نیز به آن دو ضمیمه شود، تا بدین وسیله ثابت گردد که او تدبیرکننده‌ای است که هر موجودی را به کمال شایسته‌اش و سعادتی که در سرنوشتش مقدر شده هدایت می‌کند. و معلوم است که پرستش هنگامی حقیقتاً پرستش خواهد بود که معبود به ویژگی دانایی متصف باشد، از عبادتِ بنده‌اش آگاه باشد و خضوع و فروتنی او را ببیند.

و این سخن خدا که: « وَ اللّٰهُ يَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ » (و خدا آنچه را پنهان می‌دارید و آنچه را آشکار می‌سازید می‌داند)، اشاره به رکن سوم از ارکان ربوبیت دارد که همان «علم» است؛ چراکه اگر معبود به علم متصف نمی‌بود، عبادت و بی‌عبادتی در پیشگاه او یکسان می‌شد و در نتیجه پرستش او بیهوده و بی‌اثر می‌بود.

پس بر پروردگارِ معبود لازم است که از علم برخوردار باشد، آن هم نه هر علمی و به هر شکلی، بلکه باید به ظاهر و باطن کسی که او را می‌پرستد آگاه باشد؛ زیرا قوام عبادت به نیت است و عبادت تنها زمانی حقیقتاً تحقق می‌یابد که با نیتی شایسته انجام گیرد، و نیت از اموری است که به درون و باطن بازمی‌گردد. بنابراین، آگاهی از اینکه ظاهرِ عبادت دربردارندهٔ حقیقتِ معنای خویش است، حاصل نمی‌شود مگر پس از احاطهٔ معبود به ظاهر و باطنِ پرستنده‌اش؛ امّا خدای پاک و منزه به آنچه انسان پنهان می‌دارد و آنچه آشکار می‌سازد داناست، چنان‌که او آفریدگار و نعمت‌بخش است و به همین سبب شایستگی دارد که پرستش شود.

و از اینجا دلیل انتخابِ تعبیری که در آیه برای بیان علم او آمده آشکار می‌شود؛ از این رو مانند این سخنِ خود تعبیر نیاورد که:

« عٰالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهٰادَهِ » (دانای نهان و آشکار) و این کلامش که: « وَ اللّٰهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ » (و خدا به هر چیزی داناست)؛ بلکه فرمود: « وَ اللّٰهُ يَعْلَمُ مٰا تُسِرُّونَ وَ مٰا تُعْلِنُونَ » (و خدا آنچه را پنهان می‌دارید و آنچه را آشکار می‌سازید می‌داند). پس علم به پنهان‌کردن و آشکارساختن را یادآور شد و آن را به انسان پیوند زد؛ زیرا سخن دربارهٔ عبادت‌کردنِ انسان برای پروردگار خویش است، و آنچه در علم به عبادتی که به کردارِ اندام‌ها و دل با هم وابسته است لازم شمرده می‌شود، این است که معبود به آنچه انسان پنهان می‌دارد و آشکار می‌سازد — از نیت قلبی گرفته تا احوال و حرکات بدنی — دانا باشد.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۷ تا ۲۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « أَ فَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لاٰ يَخْلُقُ إلي قوله -إِلٰهُكُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ » (آیا کسی که می‌آفریند، مانند کسی است که نمی‌آفریند؟ ادامه در متن کامل

و از اینجا بی‌اساس بودنِ سخن برخی مفسران روشن می‌شود که گفته‌اند این آیات توحید را از دو راه اثبات می‌کند: راه آفرینش و راه نعمت. ادامه در متن کامل

بلکه آیات آفرینش تنها برای تثبیت مسألهٔ نعمت آورده شده است؛ چرا که آشکار است چون خدای پاک و منزه آفرینندهٔ هر چیز و هستی‌بخشِ آن است، آثارِ وجودی اشیاء نیز همان نعمت‌هایی هستند که آدمی از آن‌ها بهره‌مند می‌شود؛ و این نعمت‌ها تماماً از آنِ خدای پاک و منزه است، همان‌گونه که خودِ وجود آن‌ها مِلکِ خالصِ اوست؛ مِلکی که هیچ بطلان، انتقال و دگرگونی نمی‌پذیرد. ادامه در متن کامل

پس مجموعهٔ آنچه این آیات از آفرینش، نعمت و علم در بر دارند، مقدماتِ برهانی یگانه است که برای اثبات توحید در ربوبیت اقامه شده است؛ همان توحیدی که چنان‌که دانستی بت‌پرستان منکر آن بودند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۷ تا ۲۱ با هم

این آیات هرچند در ظاهر برای نفی ربوبیت بت‌ها سامان یافته است، اما همین برهان با اندکی دقت، عیناً دربارهٔ ارباب و نمادهای بت‌ها نیز جاری است؛ موجوداتی چون فرشتگان مقرّب، جن، انسان‌های کامل و ستارگان، یعنی هر آنچه بت‌پرستان می‌پرستند. ادامه در متن کامل