تفسیر آیهٔ ۱۸ سورهٔ نحل

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و این سخن خدای متعال که: « وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَهَ اللّٰهِ لاٰ تُحْصُوهٰا » (و اگر نعمت خدا را بشمارید، نمی‌توانید آن را به شمارش درآورید...)، اشاره است به فراوانیِ نعمت‌های الهی؛ فراوانی‌ای که فراتر از دایرهٔ شمارش است. در حقیقت، هیچ چیزی نیست مگر آنکه چون با نظام کلی سنجیده شود، نعمت است؛ هرچند چه بسا میان آنها چیزی یافت شود که در مقایسه با برخی دیگر نعمت به شمار نیاید.

و خدای پاک و منزه آن را با این سخن خود تعلیل کرده است که: « إِنَّ اللّٰهَ لَغَفُورٌ رَحِيمٌ » (بی‌گمان خدا بسیار آمرزنده و مهربان است). این تعلیل از لطیف‌ترین و دقیق‌ترین علت‌آوری‌هاست؛ چراکه خدای پاک و منزه بیان فرموده که بیرون‌بودنِ نعمت از حد شمارش، تنها از برکاتِ آراستگیِ خدای متعال به دو صفت مغفرت و رحمت است. زیرا او با مغفرت خود — و مغفرت همان پوشاندن است — پیامد ناگوارِ کاستی و زشتیِ نارسایی را که در اشیا وجود دارد می‌پوشاند، و با رحمت خود — و رحمت همان کامل‌کردنِ کاستی و برطرف‌ساختنِ نیاز است — خیر و کمال را در آنها آشکار می‌سازد و آنها را به زیبایی می‌آراید؛ پس با گسترشِ مغفرت و رحمت بر اشیا، هر چیزی برای دیگری سودمند و نزد آن خیری خواستنی می‌گردد و بدین ترتیب نسبت به آن نعمت می‌شود؛ از این رو برخی از موجودات نعمتی هستند برای برخی دیگر. پس نعمت الهی همان اندازه گستردگی و وسعت دارد که مغفرت و رحمتِ او داراست: «فإن تعدوا نعمه الله لا تحصوها» (پس اگر نعمت خدا را بشمارید، آن را به شمارش درنمی‌آورید)؛ پس این حقیقت را دریاب.

و این آیه از مواردی است که مغفرت در جایی غیر از گناه و نافرمانی از امر مولوی (دستورِ الزام‌آور و حاکمانهٔ خداوند) — که معنای شناخته‌شده نزد اهل شرع است — به کار رفته است.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۱۷ تا ۲۲ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « أَ فَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لاٰ يَخْلُقُ إلي قوله -إِلٰهُكُمْ إِلٰهٌ وٰاحِدٌ » (آیا کسی که می‌آفریند، مانند کسی است که نمی‌آفریند؟ ادامه در متن کامل

و از اینجا بی‌اساس بودنِ سخن برخی مفسران روشن می‌شود که گفته‌اند این آیات توحید را از دو راه اثبات می‌کند: راه آفرینش و راه نعمت. ادامه در متن کامل

بلکه آیات آفرینش تنها برای تثبیت مسألهٔ نعمت آورده شده است؛ چرا که آشکار است چون خدای پاک و منزه آفرینندهٔ هر چیز و هستی‌بخشِ آن است، آثارِ وجودی اشیاء نیز همان نعمت‌هایی هستند که آدمی از آن‌ها بهره‌مند می‌شود؛ و این نعمت‌ها تماماً از آنِ خدای پاک و منزه است، همان‌گونه که خودِ وجود آن‌ها مِلکِ خالصِ اوست؛ مِلکی که هیچ بطلان، انتقال و دگرگونی نمی‌پذیرد. ادامه در متن کامل

پس مجموعهٔ آنچه این آیات از آفرینش، نعمت و علم در بر دارند، مقدماتِ برهانی یگانه است که برای اثبات توحید در ربوبیت اقامه شده است؛ همان توحیدی که چنان‌که دانستی بت‌پرستان منکر آن بودند. ادامه در متن کامل

تفسیر آیه‌های ۱۷ تا ۲۱ با هم

این آیات هرچند در ظاهر برای نفی ربوبیت بت‌ها سامان یافته است، اما همین برهان با اندکی دقت، عیناً دربارهٔ ارباب و نمادهای بت‌ها نیز جاری است؛ موجوداتی چون فرشتگان مقرّب، جن، انسان‌های کامل و ستارگان، یعنی هر آنچه بت‌پرستان می‌پرستند. ادامه در متن کامل