تفسیر آیهٔ ۲۰ سورهٔ حجر

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « وَ جَعَلْنٰا لَكُمْ فِيهٰا مَعٰايِشَ وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِينَ » (و برای شما در آن، وسایل زندگی و کسانی را که روزی‌بخش آنان نیستید، قرار دادیم). واژهٔ «المَعايِش» جمعِ «مَعِيشَة» است و آن عبارت از چیزهایی چون خوراک، نوشیدنی و دیگر امکاناتی است که جاندار با آن‌ها زندگی می‌کند و به حیاتش تداوم می‌بخشد؛ همچنین گاهی مانند «عَيْش» و «مَعاش» به‌صورت مصدر به کار می‌رود.

و سخن خدای متعال: « وَ مَنْ لَسْتُمْ لَهُ بِرٰازِقِينَ » (و کسانی که شما روزی‌دهندهٔ آن‌ها نیستید)، بنا بر دیدگاه نحویان کوفی و یونس و اَخفش، عطف به ضمیر مجرور در « لَكُمْ » (برای شما) است؛ زیرا آنان عطف بر ضمیر مجرور را بدون تکرار حرف جرّ جایز می‌دانند. اما بر پایهٔ نظر دیگران، چه بسا بر «مَعَايِشَ» عطف شده باشد که در این صورت تقدیر جمله چنین است: «و برای شما کسانی را قرار دادیم که روزی‌بخش آنان نیستید»، مانند بردگان و حیوانات اهلی. گاهی نیز «مَنْ» را مبتدایی دانسته‌اند که خبرش حذف شده و تقدیرش چنین است: «و کسانی که شما روزی‌دهنده‌شان نیستید، برایشان در زمین وسایل زندگی نهادیم»؛ اما تمام این توجیه‌ها دارای تکلّف و پیچیده‌گویی آشکار است.

به هر حال، گفته‌اند مراد از «مَنْ»، بردگان و چهارپایان‌اند و اگر با واژهٔ «مَنْ» که مخصوص خردمندان است از آنان یاد شده، از باب تغلیب (غلبه دادن جنبهٔ عاقل بر غیرعاقل) است. با این حال بعید نیست که مقصود از آن، همهٔ موجودات غیر از انسان اعم از حیوانات، گیاهان و غیر آن‌ها باشد؛ زیرا این موجودات نیز همانند خردمندان، جویای روزی‌اند. شیوهٔ خدای پاک و منزه در کلامش چنین است که هرگاه چیزی از آثار ویژهٔ خردمندان را به غیر آنان نسبت دهد، واژه‌های مختص به خردمندان را دربارهٔ آن‌ها به کار می‌برد؛ مانند سخن خدای متعال دربارهٔ بت‌ها: «فَسْئَلُوهُمْ إِنْ كٰانُوا يَنْطِقُونَ» (انبیاء: ۶۳: «اگر سخن می‌گویند از خودشان بپرسید»)، و این سخن او: «فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي» (شعراء: ۷۷: «که آن‌ها دشمن من هستند») و آیاتی دیگر از این قبیل که به احوال بت‌های معبودشان پرداخته است، در حالی که برای معبود شایسته نیست مگر آنکه خردمند پنداشته شود. همچنین است سخن خدای متعال: «فَقٰالَ لَهٰا وَ لِلْأَرْضِ ائْتِيٰا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قٰالَتٰا أَتَيْنٰا طٰائِعِينَ» (حم السجده: ۱۱: «پس به آن و به زمین فرمود: خواه یا ناخواه بیایید! گفتند: فرمان‌بردار آمدیم») و مواردی دیگر از این دست.

معنای آیه چنین است: ای گروه آدمیان، ما برای شما در زمین چیزهایی قرار دادیم که با آن‌ها زندگی کنید و حیات خود را تداوم بخشید، و برای دیگر جانداران نیز همانند آن را فراهم آوردیم.

بحث روایی

و در تفسیر قمی، دربارهٔ کلام الهی: « وَ جَعَلْنٰا لَكُمْ فِيهٰا مَعٰايِشَ » (و در زمین برای شما وسایل زندگی قرار دادیم) آمده است که فرمود: «لكل ضرب من الحيوان قدرنا شيئا مقدرا»؛ برای هر گونه‌ای از حیوانات، اندازهٔ معینی [از روزی] را مقدر کرده‌ایم.