تفسیر آیهٔ ۷۷ سورهٔ شعراء

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

و این سخن او که: « إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِينَ » (مگر پروردگار جهانیان)، استثنای منقطع (استثنایی که در آن، فردِ جداشده از جنسِ دیگر افراد نیست) از جمله‌ی « فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي » (همگی دشمن من هستند) است؛ یعنی ولی پروردگار جهانیان چنین نیست و دشمن من به شمار نمی‌رود.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بیان

تفسیر آیه‌های ۷۵ تا ۷۷ با هم

خدای متعال می‌فرماید: « قٰالَ أَ فَرَأَيْتُمْ مٰا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي إِلاّٰ رَبَّ الْعٰالَمِينَ » ([ابراهیم] گفت: آیا در آنچه می‌پرستیده‌اید اندیشیده‌اید؟ شما و پدران پیشین شما؟ مسلماً آنها دشمن من هستند، مگر پروردگار جهانیان). هنگامی که گفت‌وگو و استدلالِ او با پدر [یا سرپرستش] و قومش به اینجا رسید که دلیلی بر پرستش بت‌ها جز تقلیدِ صِرف از نیاکانشان ندارند، آن حضرت (ع) با گفتنِ « أَ فَرَأَيْتُمْ » (آیا دیده‌اید...)، از معبودهای آنان و از خودشان و پدرانشان بیزاری جُست.

پس سخن آن حضرت که: « أَ فَرَأَيْتُمْ مٰا كُنْتُمْ تَعْبُدُونَ أَنْتُمْ وَ آبٰاؤُكُمُ الْأَقْدَمُونَ » (آیا دیده‌اید آنچه را که شما و پدران پیشین‌تان می‌پرستیده‌اید؟)، شاخه و نتیجه‌ای است برگرفته از آنچه روشن شد؛ یعنی از همان مطلبی که گذشت، مبنی بر اینکه هیچ دلیلی جز تقلید بر پرستش بت‌ها وجود ندارد، بلکه این کار از ریشه باطل است. به این معنا که وقتی این عبادت باطل است و هیچ دلیلی جز تقلید از پدرانتان برای آن ندارید، پس همین بت‌هایی که می‌بینید—یعنی خودِ اینهایی که شما و پدران پیشین‌تان می‌پرستیده‌اید—دشمن من هستند؛ زیرا پرستش آنها برای دینم زیان‌بخش و برای جانم هلاک‌کننده است، بنابراین چیزی جز دشمن من نیستند.

تفسیر آیه‌های ۷۶ و ۷۷ با هم

یاد کردن از نیاکان دیرینه‌شان برای این است که نشان دهد او، برخلاف آنان، اهل تقلید نیست و کهن‌بودنِ روزگار نزد وی (ع) هیچ ارزشی ندارد؛ و گذشت زمان نیز هیچ اثری در باطل کردنِ حق یا حق جلوه دادنِ باطل ندارد. همچنین بازگرداندن ضمیر صاحبان خرد (ذوی‌العقول) به بت‌ها بدان سبب است که پرستش به آنها نسبت داده شده، و پرستش مستلزم شعور و خرد است؛ و این شیوه در قرآن بسیار به کار رفته است.