تفسیر آیهٔ ۸۷ سورهٔ یوسف

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « يٰا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَ أَخِيهِ وَ لاٰ تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِنَّهُ لاٰ يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكٰافِرُونَ » (ای پسران من، بروید و از یوسف و برادرش جویا شوید و از گشایش الهی نومید مباشید؛ چرا که جز گروه کافران، کسی از گشایش الهی نومید نمی‌شود). در مجمع‌البیان فرموده است: «التحسس» با حرف «ح»، جست‌وجوی چیزی با حواس است، و «التجسس» با حرف «ج» نیز نظیر آن است.

و در حدیث آمده است: «لا تحسسوا و لا تجسسوا» (نه به جست‌وجوی سخنان پنهان برآیید و نه جاسوسی کنید)؛ و گفته شده معنای هر دو یکی است و عطفِ یکی بر دیگری به دلیل اختلاف لفظ است، همانند سخن شاعر: «متي ادن منه ينأي عنه و يبعد» (هرگاه بدو نزدیک شوم، دوری می‌گزیند و فاصله می‌گیرد).

و نیز گفته شده است: «تجسس» با حرف جیم، جست‌وجو از عیب‌ها و اسرار پوشیدهٔ مردم است، و با حرف حاء (تحسس)، گوش فرادادن به سخن گروهی است. از ابن‌عباس دربارهٔ تفاوت این دو پرسیدند، گفت: این دو چندان از هم دور نیستند؛ «تحسس» در امور خیر است و «تجسس» در امور شر. [پایان کلام مجمع‌البیان].

و کلام الهی: « وَ لاٰ تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ » (و از گشایش خدا ناامید نشوید)؛ واژهٔ «رَوْح» (با فتح راء و سکون واو) به معنای نَفَس یا نسیم و نَفَسِ پاکیزه است، و کنایه از حالتی است که ضد خستگی و رنج است، یعنی همان آسایش و راحتی. دلیلش این است که سختی و مضیقه‌ای که در آن اسباب بریده و راه‌های نجات بسته می‌شود، برای انسان چونان خفگی و تنگیِ نَفَس تصویر می‌گردد؛ و در مقابل، بیرون آمدن به فراخنای گشایش و دست یافتن به عافیت، مانند تنفس و راحتی به شمار می‌آید؛ چنان‌که در زبان عربی می‌گویند: «يفرّج الهمّ و ينفّس الكرب» (اندوه را می‌زداید و گرفتاری را می‌گشاید). بنابراین، «رَوْح» که به خدای متعال نسبت داده می‌شود، همان گشایش و فرج پس از سختی به اذن و خواستِ پروردگار است. بر هر کس که به خدا ایمان دارد واجب است باور داشته باشد که خداوند هرچه بخواهد انجام می‌دهد و هرچه اراده کند حکم می‌فرماید؛ هیچ چیره‌شونده‌ای بر مشیت او و هیچ بازدارنده‌ای برای حکمش وجود ندارد. از این رو، روا نیست کسی از گشایش خدا نومید شود و از رحمتش قطع امید کند؛ چرا که نومیدی به معنای محدود پنداشتن قدرت او و در حکم انکار فراگیری و وسعت رحمت اوست؛ همان‌گونه که خدای متعال به نقل از زبان یعقوب (ع) فرمود: « إِنَّهُ لاٰ يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكٰافِرُونَ » (همانا جز گروه کافران، کسی از گشایش الهی نومید نمی‌شود)، و به نقل از زبان ابراهیم (ع) فرمود: «وَ مَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَهِ رَبِّهِ إِلاَّ الضّٰالُّونَ» (و چه کسی جز گمراهان از رحمت پروردگارش نومید می‌شود؟) (حجر: ۵۶)؛ و در اخبار و روایاتِ مأثور، یأس از گشایش الهی از گناهان کبیرهٔ هلاک‌کننده به شمار آمده است.

معنای آیه چنین است: سپس یعقوب به فرزندانش فرمان داد و گفت: « يٰا بَنِيَّ اذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا» (ای پسران من، بروید و جویا شوید) «مِنْ يُوسُفَ وَ أَخِيهِ » (از یوسف و برادرش) که در مصر نگه داشته شده است، و در پی آن دو برآیید تا شاید به ایشان دست یابید، « وَ لاٰ تَيْأَسُوا مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ » (و از گشایش الهی نومید نشوید) و از فرجی که خداوند پس از سختی روزی می‌کند ناامید مگردید؛ « إِنَّهُ لاٰ يَيْأَسُ مِنْ رَوْحِ اللّٰهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْكٰافِرُونَ » (همانا جز گروه کافران کسی از گشایش الهی نومید نمی‌شود)، همان کسانی که ایمان ندارند خداوند تواناست هر اندوهی را برطرف سازد و هر گرفتاری و مضیقه‌ای را بگشاید.

بحث روایی

و در کتاب «کافی» به سند خود از حنان بن سدیر از امام باقر (ع) روایت کرده است که گفت: به ایشان عرض کردم:

«مرا از سخن یعقوب به فرزندانش باخبر ساز که فرمود: « اِذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَ أَخِيهِ » (بروید و از یوسف و برادرش جست‌وجو کنید)؛ آیا با اینکه بیست سال از آنان جدا شده بود، می‌دانست او زنده است؟» فرمود: «آری.» عرض کردم: «چگونه دانست؟» فرمود: «او در هنگام سحر دعا کرد و از خدا خواست فرشتهٔ مرگ بر او فرود آید. پس «تِربال» ــ که همان فرشتهٔ مرگ است ــ بر او فرود آمد. تربال به او گفت: ای یعقوب، خواسته‌ات چیست؟ گفت: مرا از جان‌ها خبر ده؛ آیا آن‌ها را یک‌جا قبض می‌کنی یا جداجدا؟ گفت: بلکه آن‌ها را جداجدا و روح‌به‌روح می‌گیرم. گفت: آیا روح یوسف بر تو گذشته [و آن را قبض کرده‌ای]؟ گفت: نه. در این هنگام بود که دانست او زنده است، و از همین رو به فرزندانش گفت: « اِذْهَبُوا فَتَحَسَّسُوا مِنْ يُوسُفَ وَ أَخِيهِ » (بروید و از یوسف و برادرش جست‌وجو کنید).»

می‌گویم: این روایت را در کتاب «معانی الأخبار» نیز به سند خود از حنان بن سدیر از پدرش از امام باقر (ع) نقل کرده است، و در آن آمده است:

یعقوب به فرشتهٔ مرگ گفت: «مرا از جان‌ها آگاه کن؛ آیا آن‌ها را یک‌جا قبض می‌کنی یا پراکنده و جداجدا؟» گفت:

«دستیارانم آن‌ها را جداجدا قبض می‌کنند و به صورت دسته‌جمعی بر من عرضه می‌شوند.» یعقوب گفت: «تو را به خدای ابراهیم و اسحاق و یعقوب سوگند می‌دهم، آیا در میان ارواح، روح یوسف بر تو عرضه شده است؟» گفت: «نه.» در این هنگام بود که دانست او زنده است.