تفسیر آیهٔ ۵۷ سورهٔ هود

تفسیر این آیه در المیزان

بیان

خدای متعال می‌فرماید: « فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ مٰا أُرْسِلْتُ بِهِ إِلَيْكُمْ » (پس اگر روی گردانید، بی‌گمان من آنچه را که به خاطرش به سوی شما فرستاده شده بودم به شما رساندم). این جمله از سخنان آن حضرت (ع) ناظر به گفتهٔ آنان در پایانِ مجادله‌شان است که گفتند: « إِنْ نَقُولُ إِلاَّ اعْتَرٰاكَ بَعْضُ آلِهَتِنٰا بِسُوءٍ » (ما جز این نمی‌گوییم که برخی از معبودانِ ما به تو گزندی رسانده‌اند)؛ سخنی که نشان می‌دهد آنان قاطعانه تصمیم گرفته‌اند ایمان نیاورند و بر انکارِ خویش پایدارند. معنای آیه چنین است: اگر روی بگردانید و از ایمان آوردن به من و فرمان‌برداری از دستورم اعراض کنید، من پیام پروردگارم را به شما رسانده‌ام و حجّت بر شما تمام شده و عذاب بر شما حتمی و لازم گشته است.

خدای متعال می‌فرماید: « وَ يَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَيْئاً إِنَّ رَبِّي عَليٰ كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ » (و پروردگارم گروهی جز شما را جانشین [شما] خواهد کرد و شما هیچ زیانی به او نمی‌رسانید؛ همانا پروردگار من بر هر چیزی نگهبان است). این جمله تهدید و هشداری است دربارهٔ پیامدی که گناهکاری‌شان در پی خواهد داشت؛ زیرا او به آنان وعده داده بود که اگر از خداوند آمرزش بطلبند و به سوی او بازگردند، آسمان را پی‌درپی و پرباران بر آنان فرو می‌فرستد و نیرویی بر نیروی‌شان می‌افزاید، و آنان را از اینکه گنهکارانه روی بگردانند بازداشته بود که در آن عذابی سخت خواهد بود.

و سخن خدای متعال: « وَ يَسْتَخْلِفُ رَبِّي قَوْماً غَيْرَكُمْ » (و پروردگارم گروهی جز شما را جانشین خواهد کرد)؛ یعنی گروهی غیر از شما را به جای شما در زمین جانشین می‌سازد؛ چراکه انسان از جانبِ او خلیفه و جانشین در زمین است، چنان‌که خدای متعال می‌فرماید: «إِنِّي جٰاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَهً» (همانا من در زمین جانشینی قرار می‌دهم؛ بقره: ۳۰). و آن حضرت (ع) برایشان روشن کرده بود که آنان پس از قوم نوح، جانشینان در زمین هستند، چنان‌که خدای متعال به نقل از سخن او به قومش می‌فرماید: «وَ اذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفٰاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ وَ زٰادَكُمْ فِي الْخَلْقِ بَصْطَةً» (و به یاد آورید هنگامی را که شما را پس از قوم نوح جانشینان قرار داد و در آفرینش بر توانایی و تنومندی‌تان افزود...؛ اعراف: ۶۹).

و ظاهر سیاق کلام نشان می‌دهد که این جملهٔ خبری، به جمله‌ای دیگر که در تقدیر گرفته شده عطف گردیده و تقدیرش چنین است:

«و پروردگارم به‌زودی شما را نابود خواهد کرد و گروهی دیگر را جانشین شما می‌سازد»، درست همانند این سخن خدای متعال: «إِنْ يَشَأْ يُذْهِبْكُمْ وَ يَسْتَخْلِفْ مِنْ بَعْدِكُمْ مٰا يَشٰاءُ» (اگر بخواهد شما را از میان برمی‌دارد و پس از شما هرچه را بخواهد جانشین می‌سازد؛ انعام: ۱۳۳).

و سخن او که می‌فرماید: « وَ لاٰ تَضُرُّونَهُ شَيْئاً » (و هیچ زیانی به او نمی‌رسانید)، ظاهر سیاق نشان می‌دهد که متمم جملهٔ پیشین است؛ یعنی اگر اراده کند شما را نابود سازد، با فرار از چنگ او یا به هر روش دیگری نمی‌توانید کمترین آسیبی به او برسانید، و نه عذاب و هلاک کردنِ شما چیزی از خواسته‌هایش را فوت می‌کند (از دست او بیرون می‌برد)؛ زیرا پروردگارم بر همه‌چیز نگهبان است، هیچ چیزی از قلمرو علمش پنهان نمی‌ماند و امری از دایرهٔ قدرتش بیرون نمی‌رود. مفسران برای این آیه وجوه دیگری نیز یاد کرده‌اند که از صواب دور است و ما از آن‌ها چشم پوشیدیم.

تفسیر این آیه همراه آیه‌های دیگر

بحث روایی

تفسیر آیه‌های ۵۰ تا ۶۰ با هم

و در روایتی از امامان (ع) آمده است: «سرزمینِ قوم عاد در صحرا و بادیه بود، و کِشتزارها و نخلستان‌های فراوان، و عمرهایی طولانی و قامت‌هایی کشیده و بلند داشتند، ولی به بت‌پرستی روی آوردند؛ پس خدای متعال هود را به‌سویشان برانگیخت تا آنان را به تسلیم در برابر خدا (اسلام) و کنار گذاشتنِ همتایان [و بت‌ها] فراخوانَد، اما آنان سر باز زدند و به هود ایمان نیاوردند و او را آزردند؛ ازاین‌رو آسمانْ هفت سال بارانش را از آنان بازداشت تا دچار قحطی شدند...» تا پایان حدیث. ادامه در متن کامل